Sa‘deddin Muhammed el-Cebâvî

Sa‘deddin el-Cebâvî'nin hayatına dair en büyük belirsizlik tarihlerdedir. Onun hayatını ve menkıbelerini anlatan en erken kaynaklardan, Halep Sa‘dî Zâviyesi şeyhi Zeynüddin Ömer el-Halebî'nin (ö. 946/1539-40) kaleme aldığı el-Ömeriyye fi'r-red ani's-sâdâti's-Sa‘diyye ile bu eserin genişletilmiş ya da hulâsa edilmiş biçimlerinde doğum 460 (1068), vefat 575 (1180) olarak verilir ve 115 yıl yaşadığı belirtilir.

Buna karşılık Ziyâeddin Ahmed b. Muhammed el-Veterî'nin Ravzatü'n-nâzırîn'i ve ona dayanan eserler ölüm tarihini 621 (1224) diye kaydeder. Bursa Sa‘diyye Dergâhı şeyhi İsmâil Hakkı Erzurûmî 460-575 tarihlerini benimserken, Hüseyin Vassâf'ın görüştüğü Sa‘diyye şeyhi Ali Fakrî Efendi doğum için 507 (1113), ölüm için 621 (1224) tarihlerini doğru kabul eder. Son dönem müelliflerinden Mehmed Sâmi ile Hocazâde Ahmed Hilmi doğumu 593 (1197), vefatı 700 (1300-1301) verip 107 yıl yaşadığını söyler; Harîrîzâde de ölüm için 700 tarihini zikreder. Nebhânî tarih belirtmeksizin Muhibbî'den naklen VIII. yüzyılda yaşadığını söyler. Batılı yazarlardan d'Ohsson ve J. Spencer Trimingham ise 736'da (1335) vefat ettiğini ileri sürmüştür.

Sa‘diyye üzerine kapsamlı bir çalışma yapan Muhammed Gazî Hüseyin Âga, birçok veriye dayanarak 460-575 tarihlerinin diğerlerinden daha doğru olduğu sonucuna varmıştır.

Sa‘deddin el-Cebâvî Haçlı saldırılarına karşı koymak üzere Mekke'den Dımaşk'a giderken yanında kardeşleri Müeyyidüddin Şeybân, Abdullah Mezîd, Abdullah Yûnus el-Asgar, Muhammed Saîd, Ebü'l-Hilâl Muhammed ve bir grup atlı vardı. Bu kafile bölgeye yerleştikten sonra dağılıp ayrı merkezler kurdu: Şeyh Müeyyidüddin Şeybân tekkesini Cevlân'da, Şeyh Ebû Hilâl Muhammed Kasımiye'de, Şeyh Muhammed Saîd Mardin'de, Şeyh Abdullah Yûnus ise Dımaşk'ın güneyindeki Buhsa'da açtı. Abdullah Yûnus'un tekkesinde askerler için ilâç imal edildiği kaydedilir; kendisiyle devam eden silsileye, Haçlılar'la savaşta yaralanan askerlere şurup (ilâç) yaptığı için sonradan Şerrâbiyye adı verilmiştir.

Böylece Cebâ'daki merkez tek başına değil, Şam çevresine yayılmış bir kardeşler ağının odağı olarak işlemiştir. Bununla birlikte bu zâviyelerin kurulduğu ilk dönemde henüz “Sa‘diyye” adlı bir tarikattan söz edilmediği belirtilir.

Sa‘deddin el-Cebâvî'nin silsilesi biri vehbî, diğeri kesbî olmak üzere iki koldan Hz. Peygamber'e ulaşır. Babası Şeyh Yûnus eş-Şeybî vasıtasıyla gelen Şeybâniyye silsilesi kesbî; Resûl-i Ekrem'in onu uyardığı sırada zikir telkin ederek hırka giydirmesi ise vehbî silsile kabul edilir. Babası yoluyla gelen halkalar Ebû Bekir en-Nessâc, Ebü'l-Kasım el-Cürcânî, Ebû Osman el-Mağribî, Ebû Ali el-Kâtib, Ebû Ali er-Rûzbârî, Cüneyd-i Bağdâdî, Serî es-Sakatî, Ma‘rûf-i Kerhî, Ali er-Rızâ, Mûsâ el-Kâzım, Ca‘fer es-Sâdık, Muhammed el-Bâkır, Ali Zeynelâbidîn, Hüseyin b. Ali, Ali b. Ebû Tâlib ve Hz. Muhammed şeklinde sıralanır. Bu silsilenin dışında birkaç silsile daha kaydedilmişse de bunların güvenilir olmadığı vurgulanmıştır.

Şeybâniyye bağı sebebiyle Sa‘diyye bazan Şeybâniyye diye de anılır. Ancak mürşidin kim olduğu konusunda kaynaklar aynı şeyi söylemez: bir kayıtta şeyhi, silsileyi kendisine ulaştıran babası Şeyh Yûnus eş-Şeybî olarak verilirken, başka bir kayıtta Sa‘diyye'nin “Sa‘deddin el-Cebâvî'nin mürşidi Ebû Muhammed Yûnus b. Yûsuf eş-Şeybânî'ye (ö. 619/1222) nisbet edilen Şeybâniyye tarikatının devamı” olduğu belirtilir.

Sa‘deddin el-Cebâvî, İslâm dünyasında kurulan ilk büyük tarikatlar olan Kadiriyye ve Rifâiyye'nin pîrleri Abdülkadir-i Geylânî ile Ahmed er-Rifâî'nin çağdaşıdır. Sa‘diyye kaynakları, aynı dönemde Bağdat'ta yaşayan Geylânî ve Kûfe, Vâsıt, Basra arasındaki Batâih bölgesinde yaşayan Rifâî ile Cebâvî arasında karşılıklı kerametlerden söz eder; ancak bu üç şeyhin yüz yüze görüştüklerine dair herhangi bir bilgi vermez.

Buna karşılık bazı Rifâî kaynakları daha ileri giderek Cebâvî'nin, babasının yanı sıra Ahmed er-Rifâî'den veya onun bir halifesinden hilâfet aldığını belirtmiş ve Sa‘diyye'nin Rifâiyye'nin bir kolu olduğunu ileri sürmüştür. Sa‘dî kaynaklarının silsile anlayışı ise tarikatı babası yoluyla gelen Şeybâniyye'ye ve doğrudan Hz. Peygamber'e bağlar.

Sa‘deddin el-Cebâvî'nin kerametleri arasında en çok anılan iki konu şifa ve hayvanlar üzerindeki tasarrufudur. Başta akıl hastaları olmak üzere pek çok hastayı tedavi ettiği, öte yandan vahşi ve zehirli hayvanlar üzerinde tasarrufta bulunduğu rivayet edilir.

Bu iki uygulama şeyhin şahsıyla sınırlı kalmamış, Sa‘diyye tarikatında bir gelenek halinde varlığını sürdürmüştür. Dımaşk'a yerleştikten sonra çıktığı Irak, Kudüs ve Hindistan yolculukları sırasında meydana gelen birçok kerameti, oğlu Şemseddin Muhammed'in er-Risâletü'l-Muhammediyye fi'r-reddi ani's-sâdâti's-Sa‘diyye'si ile Ebü't-Tayyib el-Gazzî'nin en-Nefhatü'r-rabbâniyye fi't-tarîkati's-Sa‘diyye'sinde nakledilmektedir.

Sa‘deddin el-Cebâvî'ye nisbet edilen Sa‘diyye'nin ilk dönemleri hakkında kaynaklarda yeterli bilgi yoktur. Onunla birlikte Şam'a gelen kardeşlerinin bölge şehirlerinde zâviyeler kurup irşad faaliyetinde bulundukları kaydedilmekle birlikte, XVI. yüzyılın ortalarına kadar “Sa‘diyye” adlı bir tarikatın mevcudiyetinden söz edilmemektedir.

Tarikatın âdâb ve erkânının muhtemelen XVI. yüzyılda, Şam'ın Meydan (Kubeybâd) mahallesindeki zâviyenin şeyhi olan ve “Küçük Sa‘deddin” diye bilinen Sa‘deddin Muhammed b. Hüseyin el-Asgar eş-Şâgurî (ö. 986/1578) tarafından belirlendiği kabul edilir. Böylece pîrin adı etrafında bir yol teşekkül etmesi, onun vefatından yaklaşık dört asır sonraya düşer. Tarikat daha sonra Şerrâbiyye, Tağlibiyye, Abdüsselâmiyye, Vefâiyye ve Âciziyye adlı beş kola ayrılmış; Şam merkez olmak üzere Hama, Humus, Halep, Akkâ, Nablus ve Sayda ile çevre köylerde, XVIII. yüzyıldan sonra da İstanbul ve Balkanlar'da yaygınlık kazanmıştır.