tarikat.org
Ara ⌕TR
Ara
Menü

ŞAHSİYET DOSYASI

Mustafa Zekâî Efendi

Mustafa Zekâî Efendi (ö. 1812), Simavlı Hasan Efendi ve Nasûhî çevresinde yetişen; İstanbul'da Ümmî Sinan Dergâhı'nda on yedi yıl irşad eden Şâbânî-Halvetî şeyhi ve şairdir.

Vefat
1812
Unvan
Şâbânî-Halvetî şeyhi, şair ve Ümmî Sinan Dergâhı postnişini

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Üsküdar'dan Simav'a

Üsküdar'da doğdu. Babası, Üsküdar muhafızı ve mîrimîrândan Yenişehirli Hacı İbrâhim Bey'dir. İlk tahsilinin ardından seyahate çıktı; Simav'da Hacı Hasan Efendi'ye intisap ederek tarikat terbiyesi gördü. Hasan Efendi'nin irşad hattı iki koldan Karabaş-ı Velî'ye bağlanır.

Nasûhî Dergâhı'ndaki hizmeti

İstanbul'a dönüşünde Nasûhî Dergâhı şeyhi Seyyid Fazlullah Efendi'ye intisap etti. On beş yıl ayakta hizmet ettiği, dergâhta müezzinlik ve zâkirlik yaptığı aktarılır. Şeyhinin vefatından sonra Simavlı Hasan Efendi'nin yanında sülûkunu tamamladı. Nasûhî ve Karabaşî-Şâbânî hatlarını şahsında birleştiren bir irşad çevresine sahipti.

Ümmî Sinan Dergâhı

1210/1795-96'da İstanbul'a döndü ve Topkapı yakınındaki Ümmî Sinan Dergâhı meşîhatına tayin edildi. Burada on yedi yıldan fazla zikir, sohbet ve derviş terbiyesiyle meşgul oldu.

Vefatı ve eserleri

1227/1812'de vefat etti ve dergâh hazîresine defnedildi. Matbu ve düzenlenmiş bir Dîvânı, Nasûhî'nin Risâle-i Velediyye'si üzerine şerhi ve kendi hattıyla topladığı risaleleri vardır. Şiirlerinde Zekâî mahlasını kullandı; vahdet, tecellî, fenâ, mürşide bağlılık ve Hz. Peygamber sevgisi temel temalardır.

Borç anlatısı

Nasûhî Dergâhı'nda hizmet ederken bir kadına olan borcu yüzünden sıkıntıya düştüğü; zikir sırasında ortaya çıkan bir kişinin borç miktarını kendisine verdiği anlatılır. Zekâî Efendi'nin “Ben bugün pîrden feyiz dileyecektim, sen beni para dilemeye mecbur ettin” dediği bu rivayet, gelenek içi menkıbe olarak değerlendirilmelidir.

Metin tashihi

Eski kaydın devamına taşan oğlu Hasan Aziz, torunları, Mustafa Aczî Ağa ve Mustafa el-Bekrî biyografileri bu dosyadan ayrılmıştır.

COĞRAFÎ HAFIZAPîr Ümmî Sinan DergâhıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi1 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç1 doğrudan bağlantıAğda gör →

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Eserleri ve metinleri

Şu halde bir taraftan Fazlullah Efendi, diğer taraftan Abdullah Efendi hazaratından ahz-ı feyz etmiştir. "Makam-ı evliyadır menba' -ı feyz fütUhudur." medhiyyesi onundur. /1 1 9/ Yenikapı Mevlevihanesi şeyh vekili Sadık Dede Efendi'ye kerimelerini tezvic buyurdular. 1 2 1 0/( 1 795-96) tarihinde lstanbul'a avdet buyurup, o sırada Top­ kapı civarında Kürkçübaşı Ahmed Şemseddin Mahallesi'ndeki Pir Ümmi Sinan Der­ gahı meşihatına ta'yin olundular. (Tarik-ı Sinani'den şeyhi Seyyid Süleyman Efen­ di'dir. Onun şeyhi Hasan, onun şeyhi Muslih, onun şeyhi Hüsam, onun şeyhi Ced Hasan Efendi'dir. ) Bu dergahta şeyh olan zat Ümmi Sinan ahfadından allame-i zaman Hasan Efen­ di merhfim idi.

Metni gösterMetni daralt

Şu halde bir taraftan Fazlullah Efendi, diğer taraftan Abdullah Efendi hazaratından ahz-ı feyz etmiştir. "Makam-ı evliyadır menba' -ı feyz fütUhudur." medhiyyesi onundur. /1 1 9/ Yenikapı Mevlevihanesi şeyh vekili Sadık Dede Efendi'ye kerimelerini tezvic buyurdular. 1 2 1 0/( 1 795-96) tarihinde lstanbul'a avdet buyurup, o sırada Top­ kapı civarında Kürkçübaşı Ahmed Şemseddin Mahallesi'ndeki Pir Ümmi Sinan Der­ gahı meşihatına ta'yin olundular. (Tarik-ı Sinani'den şeyhi Seyyid Süleyman Efen­ di'dir. Onun şeyhi Hasan, onun şeyhi Muslih, onun şeyhi Hüsam, onun şeyhi Ced Hasan Efendi'dir. ) Bu dergahta şeyh olan zat Ümmi Sinan ahfadından allame-i zaman Hasan Efen­ di merhfim idi.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 4.

ÖĞÜT

Öğütleri

Ahlâk, irşad ve yaşayışa ilişkin sözler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Söz ve öğüt

M ısri'nin, "Her neye baksa gözi.in bil s11H Sübhiin andadır" gazeline arifane bir surette yazılmış şerhi vardır. Eş'arından: Hayô.t-ı cavidani neydügin şeyhdeıt sual itdim Ölümden evvel ölmekdir didikde intikil.l itdim * * * /1 2 1/Emln olma gel ey dil mekr-i Hak'dan Celal-i satvetinden ictinab it Kişi başdan çıkar dilden durakdan Edeb gözle delıiimn sedd-i bab it * * * Gel ey dil mürg-veş pervaz idüp nefs ü hevadan geç Seni sayd itmeden baz-ı ecel dar-ı fenadan geç * * * Bulmayan mahv-ı vücUdu Acziyd derviş degil Varlıın la eyleyüp illa' yı bulmak.dır hüner * * * Tablba derd-i aşkı iişık-ı bimar olandan sor Zülalin iştiyakın neş 'e-i hun-har olandan sor Ne şundan sor ne bundan sor leb-i esrar-ı didarı Veli Aczi visal-i Yar ile i'miir olandan sor * * * l brahimiyye-i Şa'baniyye 1 69 Murğ'-ı lfıhutuz şehii murğ' u hevad.an geçmişiz Aşık-ı

Metni gösterMetni daralt

M ısri'nin, "Her neye baksa gözi.in bil s11H Sübhiin andadır" gazeline arifane bir surette yazılmış şerhi vardır. Eş'arından: Hayô.t-ı cavidani neydügin şeyhdeıt sual itdim Ölümden evvel ölmekdir didikde intikil.l itdim * * * /1 2 1/Emln olma gel ey dil mekr-i Hak'dan Celal-i satvetinden ictinab it Kişi başdan çıkar dilden durakdan Edeb gözle delıiimn sedd-i bab it * * * Gel ey dil mürg-veş pervaz idüp nefs ü hevadan geç Seni sayd itmeden baz-ı ecel dar-ı fenadan geç * * * Bulmayan mahv-ı vücUdu Acziyd derviş degil Varlıın la eyleyüp illa' yı bulmak.dır hüner * * * Tablba derd-i aşkı iişık-ı bimar olandan sor Zülalin iştiyakın neş 'e-i hun-har olandan sor Ne şundan sor ne bundan sor leb-i esrar-ı didarı Veli Aczi visal-i Yar ile i'miir olandan sor * * * l brahimiyye-i Şa'baniyye 1 69 Murğ'-ı lfıhutuz şehii murğ' u hevad.an geçmişiz Aşık-ı

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 4.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

KAVRAM

1210/(1795-96)'da İstanbul'a dönüş ve Ümmî Sinan Dergâhı meşîhati

1210/(1795-96) senesinde İstanbul'a dönmüş ve Topkapı civarında Kürkçübaşı Ahmed Şemseddin Mahallesi'ndeki Pîr Ümmî Sinan Dergâhı meşîhatine tayin edilmiştir.

Metni gösterMetni daralt

Sefîne, Mustafa Zekâî Efendi'nin 1210/(1795-96) tarihinde İstanbul'a avdet ettiğini ve o sırada Topkapı civarında, Kürkçübaşı Ahmed Şemseddin Mahallesi'ndeki Pîr Ümmî Sinan Dergâhı meşîhatine tayin olunduğunu kaydeder.

Kaynak, dergâhın o güne kadarki şeyhinin kim olduğunu da belirtir: burada şeyh olan zât, Ümmî Sinan ahfâdından allâme-i zamân Hasan Efendi merhûmdur. Böylece meşîhatin, pîrin soyundan gelen bir âlimin ardından Zekâî Efendi'ye geçtiği anlaşılır.

Çerçeve. Bir dergâhın postunun pîr sülâlesinden çıkıp dışarıdan gelen bir şeyhe verilmesi, Osmanlı tekke idaresinde meşîhatin yalnız nesep üzerinden yürümediğini gösterir. Tarih, semt ve mahalle adının birlikte verilmesi bu kaydı tarihî katmana yerleştirir. Kişinin bilinen vefat yılı 1812 ile bu tayin tarihi arasındaki süre, mevcut özette geçen “on yedi yıllık irşad” bilgisiyle de örtüşür.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
KAVRAM

Yenikapı Mevlevîhânesi şeyh vekili Sâdık Dede ile kurulan akrabalık

Kerîmelerini Yenikapı Mevlevîhânesi şeyh vekili Sâdık Dede Efendi ile evlendirmiştir.

Metni gösterMetni daralt

Sefîne, Mustafa Zekâî Efendi'nin kerîmelerini Yenikapı Mevlevîhânesi şeyh vekili Sâdık Dede Efendi'ye tezvîc buyurduğunu kaydeder. Cümle, İstanbul'a dönüşünü ve Ümmî Sinan Dergâhı meşîhatine tayinini anlatan satırların hemen öncesinde yer alır.

Böylece bir Halvetî şeyhi ile İstanbul'un en büyük Mevlevîhânelerinden birinin idarî kadrosu arasında sıhriyet yoluyla bir bağ kurulmuş olur.

Çerçeve. Tekke muhitinde kız verme, iki dergâhın arasındaki münasebeti kalıcılaştıran en güçlü bağlardan biridir; silsile defterlerinde görünmeyen bu tür bağlar, şehrin tarîkatlar arası ağını çoğu zaman silsilelerden daha iyi açıklar. Kayıt doğrudan verilmiştir; ancak Sefîne bu evliliğin tarihini ve kerîmenin adını zikretmez. Cümlenin öznesi metinde açıkça tekrarlanmadığı için bağlam üzerinden okunmuştur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
KAVRAM

Parantez içinde verilen Sinânî şeyh zinciri

Metin, tayin kaydının ardından parantez içinde “tarîk-ı Sinânî'den şeyhi Seyyid Süleyman Efendi'dir” diyerek beş halkalı bir zincir sıralar.

Metni gösterMetni daralt

Sefîne, Ümmî Sinan Dergâhı meşîhatine tayin kaydının hemen ardından parantez içinde bir şeyh zinciri verir: tarîk-ı Sinânî'den şeyhi Seyyid Süleyman Efendi'dir; onun şeyhi Hasan, onun şeyhi Muslih, onun şeyhi Hüsâm, onun şeyhi Ced Hasan Efendi'dir.

Bu zincir, Ümmî Sinan Dergâhı'nın bağlı olduğu Sinâniyye hattını gösterir. Metin, parantezin kime ait olduğunu — yeni tayin edilen şeyhe mi, yoksa bir önceki cümlede anılan dergâha ve selefine mi — ayrıca açıklamaz.

Çerçeve. Sefîne'de silsileler çoğu kez böyle parantez içinde, cümle kurulmadan sıralanır; bu, okuyucunun yolu tanıdığı varsayımına dayanan bir kısaltma usulüdür. Buradaki zincirin Sinânî olması dikkate değerdir, çünkü kişinin mevcut özetinde nisbeti Şâbânî-Halvetî olarak verilmektedir; iki bilgi birbirini nefyetmez — bir şeyh oturduğu dergâhın yolundan da nisbet taşıyabilir — fakat kaynak bu ilişkiyi açıklamadığı için burada çözülmemiş bırakılmıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ
  2. [2]Sefîne-i Evliyâ - Cilt 4
  3. [3]Kişi dosyasının kaynaklandırılmış biyografisi
  4. [4]Kişi dosyasının kaynakları — Mustafa Zekâî Efendi
Ortak kaynak kataloğunu aç →