Şeyh Muhammed Süreyyâ Efendi

Sefîne, Muhammed Süreyyâ Efendi'nin tahminen 1289/(1872) tarihinde Kasımpaşa'da doğduğunu, ibtidâî ve rüşdî tahsilden sonra Bahriye Dairesi'ne intisap ederek uzun yıllar Şûrâ-yı Bahriyye'de kitâbet silkinde bulunduğunu kaydeder.

Son inkılâpta Bahriye Dairesi'nde kadro harici edilip tekaüde sevk olunmuş; geçim derdiyle Kasımpaşa'da bir müddet bakkallık ve tütüncülük yapmış, ardından Tophane Fabrikası'nda yevmiye ile kâtiplik etmiştir.

Çerçeve. Bu kayıt, geç Osmanlı tekke çevrelerinin çoğu zaman maaşlı memuriyetle ayakta durduğunu, tekkenin tek başına geçim kaynağı olmadığını gösterir. Meşihat ile memuriyetin iç içe geçtiği bu hayat çizgisi, menkıbe değil sicil niteliğinde bir tercüme-i hâl kaydıdır; müellifin çağdaşı olduğu bir zât hakkında verdiği güncel bilgidir.

Sefîne'nin verdiği bilgiye göre dergâh esasen Bayramiyye-i Hamzaviyye'ye aitken, nasılsa orada Kādirî âyini icra olunagelmiştir. Müellifin nasılsa demesi, bu geçişin sebebini kendisinin de bilmediğini gösterir.

Muhammed Süreyyâ Efendi bu sebeple Kasımpaşalı Şeyh Hâfız Muhammed Efendi'den Kādirî tarikinden müstahlef olmuştur; zâkirbaşı ve Başmak Dergâhı şeyhi Cemal Efendi ile pîrdaştır, yani aynı şeyhten el almışlardır. Dergâhta çarşamba günleri Kādirî âyini yapılırdı.

Çerçeve. Bir tekkenin kuruluş tarikatı ile fiilen icra edilen âyininin ayrışması, geç dönem İstanbul tekkelerinde görülen bir durumdur; vakıf kimliği kâğıtta kalırken uygulama başka bir yola kayabilmiştir. Kayıt, silsileyi vakıf kimliğinden değil, fiilen alınan hilâfetten okumak gerektiğini gösteren somut bir örnektir.

Metne göre Muhammed Süreyyâ Efendi'ye Bektaşîlik neşesi anne tarafından, yani pederinin vâlidesi tarafından geçmiştir. Kādirî yolundaki bağlılığını aşarak Karaağaç'ta Bektaşî Hüseyin Baba'ya da intisap etmiştir. Babası ise Çamlıca'daki Nur Baba'ya müntesipti.

Vassâf burada tarafsız kalmaz: maalesef hakikat feyzinden mahrum kaldığını, hâlinde ve kıyafetinde Bektaşîlik neşesinin galip geldiğinin göründüğünü yazar. Bu, Sefîne'nin nadiren açık ettiği bir kanaat beyanıdır.

Çerçeve. Kaydın olgusal kısmı ile hüküm kısmı ayrılmalıdır: aile bağları ve iki ayrı intisap tarihî bilgidir; feyizden mahrum kalma değerlendirmesi ise müellifin kendi tarikat anlayışından doğan bir yargıdır. Sefîne'nin çok yollu İstanbul muhitini anlatırken taşıdığı ölçüleri göstermesi bakımından da dikkat çekicidir.

Sefîne, aile çevresini tamamlayan kısa bir not düşer: Süreyyâ Efendi'nin İhsan Müeyyed isminde bir biraderi vardır ve Kasımpaşa'da kendi adına nispetle anılan bir eczanenin sahibidir.

Küçük görünen bu kayıt, ailenin Kasımpaşa'daki yerleşikliğini ve şeyh evinin yirminci yüzyıl başındaki meslekî çeşitliliğini gösterir: aynı evden tekke şeyhi de eczacı da çıkmıştır.

Çerçeve. Bu tür ayrıntılar Sefîne'yi bir menâkıb kitabından çıkarıp devrin sosyal tarihine yaklaştırır. Müellif çağdaşı olduğu bir aileyi anlattığı için bilgi doğrudan gözleme dayanır; ancak eczanenin adı ve yeri metinde daha fazla belirtilmemiştir.