Kalender Çelebi (Kalender Şah)

Kalender'in isyanı 1526 Mohaç seferi sırasında başladı ve Orta Anadolu'da süratle yayıldı. Merkezî ordunun Macaristan'da bulunduğu bu zaman aralığı, hareketin ilk aylarda karşısında yalnız eyalet kuvvetlerini bulmasını sağladı. İsyanın başlaması ve yayılması haberi Kanûnî Sultan Süleyman'a ancak sefer dönüşünde, Petervaradin'de ulaştı.

Bunun üzerine Anadolu Beylerbeyi Behram Paşa ile Karaman Beylerbeyi Mahmud Paşa isyanı bastırmakla görevlendirildi. Fakat bu kuvvetler yetişmeden önce Rum (Sivas) Beylerbeyi Yâkub Paşa Kalender'e mağlûp oldu.

Çerçeve. Zamanlama, hareketin büyüklüğünü açıklayan unsurlardan biridir: kaynağa göre Kalender'in etrafında 30.000 kişi toplanmıştı ve bu güç, art arda gelen eyalet ordularını yenecek düzeydeydi. Bu sebeple isyanı yalnız bir inanç hareketi gibi okumak yetersiz kalır; merkezî ordunun konumu, timar düzenlemeleri ve malî sıkıntılar aynı denklemin parçasıdır.

Kaynak, isyana katılan toplulukları adlarıyla sayar: Çiçekli, Akça Koyunlu, Masadlı ve Bozoklu gibi büyük Türkmen aşiretleri Kalender'in yanında yer almış, ayrıca daha önce çıkan Baba Zünnûn isyanında dağıtılan gruplar da ona katılmıştır. Bunlar, artan malî sıkıntılardan ve yeni düzenlemelerden memnun olmayan, yoğun Safevî propagandasından etkilenen çevrelerdir.

Buna, timarları ellerinden alınmış Dulkadırlı sipahileri de eklenir; İbrâhim Paşa'nın onlara eski haklarının geri verileceğini bildirmesi tam da bu sebeple etkili olmuştur.

Çerçeve. Katılımcı listesi, hareketin tek renkli olmadığını gösterir. Kaynağın kendi hükmü de bu yöndedir: isyan ilk çıkışı ve görünüşü itibariyle Alevî temayüllü Türkmenler'in ihtilâlci mehdîlik anlayışına bağlıdır, ancak Osmanlı hükümetinin ve mahallî idarecilerin tutumundan ve yeni malî düzenlemelerden rahatsız olan kimseler de katılmıştır. Aynı safta bir aşiret reisiyle timarını kaybetmiş bir sipahinin bulunması, hareketi mezhep çerçevesine sığdırmayı imkânsız kılar.

Kalender, Diyarbekir Beylerbeyi Deli Hüsrev Paşa ile Pasin ovasındaki çarpışmada geri çekilmek zorunda kaldıktan sonra Anadolu Beylerbeyi Behram Paşa'yı Karaçayır'da yenilgiye uğrattı. Behram Paşa, kendisine katılan Karaman ve Halep beylerbeyileriyle birlikte Tokat civarında Cincife'de tekrar savaşa tutuştu (8 Ramazan 933 / 8 Haziran 1527).

Çok çetin geçen savaşta Behram Paşa yine mağlûp oldu. Kaynak kayıpları tek tek sayar: Karaman beylerbeyi, Alâiye, Amasya ve Birecik beyleriyle Karaman ve Anadolu timar defterdarları hayatlarını kaybetti.

Çerçeve. Cincife, bir aşiret ayaklanmasının erişebileceği askerî ölçeğin sınırını gösterir. Bir beylerbeyi ordusunun üst kademesinin bu kadarının bir çarpışmada yok olması, merkezin sadrazamı bizzat sahaya sürmesini kaçınılmaz kılmıştır. Nitekim yenilgi haberleri üzerine Makbul İbrâhim Paşa 3000 yeniçeri ve 2000 sipahi ile Elbistan'a kadar ilerlemiştir.

Makbul İbrâhim Paşa Elbistan'a ilerlediğinde iki tedbir aldı. Önce Kalender'e mağlûp olmuş askerleri ordugâhına sokmadı. Ardından, timarları ellerinden alınmış Dulkadırlı sipahileri ile Türkmen ileri gelenlerini davet ederek eski haklarının geri verileceğini bildirdi.

Bunun üzerine Kalender'in safındaki sipahi grupları ve Türkmen beyleri İbrâhim Paşa'nın yanına geldi; paşa boy beylerine hil‘at giydirip bağışlarda bulundu. Osmanlı kuvvetlerinin yoğun baskısı karşısında tutunamayacağını anlayan Kalender ise önce İran'a gitmeye niyetlenmiş, sonra Bağdat'a yönelmişti.

Çerçeve. Bu hamle, hareketin bileşik yapısının aynı zamanda zaafı olduğunu ortaya koyar. Timar meselesiyle safa geçmiş bir sipahi grubunu, timarın iadesi vaadi geri çekebiliyordu; inanç bağıyla katılanlar için böyle bir karşılık yoktu. Kaynak, isyanın askerî olarak bitmeden önce siyasî olarak çözüldüğünü bu ayrıntıyla anlatır.

Kaynağın kapanış hükmü iki katmanlıdır. Kalender Şah'ın isyanı, ilk çıkışı ve görünüşü itibariyle Alevî temayüllü Türkmenler'in ihtilâlci mehdîlik anlayışına bağlı bir harekettir. Ancak isyana, Osmanlı hükümetinin ve mahallî idarecilerin tutumundan ve yeni malî düzenlemelerden rahatsız olan kimseler de katılmıştır.

Bu ikinci katman sebebiyle hareket, daha sonraki dönemlerde giderek mahiyeti değişecek olan Celâlî isyanlarının ilk örneği olarak da nitelendirilir.

Çerçeve. Değerlendirme, aynı olayın iki ayrı tarih yazımı geleneğinde nasıl farklı yere oturduğunu gösterir: tasavvuf ve mezhep tarihinde Kalender bir ocak şeyhi ve mehdîci hareketin lideri, sosyal-iktisadî tarihte ise Anadolu'daki uzun Celâlî döngüsünün açılış halkasıdır. İki okuma birbirini dışlamaz; kaynak ikisini de aynı paragrafta tutar.