tarikat.org
Ara ⌕TR
Ara
Menü

ŞAHSİYET DOSYASI

Hakîm Ata (Süleyman Bâkırgānî)

Hakîm Ata diye tanınan Süleyman Bâkırgānî, Ahmed Yesevî'nin en meşhur halifelerinden; Türkçe hikmetleri, Bakırgan çevresi ve Zengi Ata'ya uzanan irşad halkasıyla Yesevîliğin Orta Asya'daki yayılışının başlıca isimlerindendir.

Vefat
1186
Unvan
Ahmed Yesevî'nin halifesi, Türkistanlı mutasavvıf şair

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Adı, çevresi ve Yesevî terbiyesi

Hakîm Ata adıyla tanınan Süleyman Bâkırgānî, Ahmed Yesevî'nin en meşhur halifelerinden biridir. Hayatına dair bilgiler tarihî kayıtlarla daha geç menkıbevî anlatıların iç içe geçtiği bir külliyattan gelir. “Bâkırgānî” nisbesi Hârizm çevresindeki Bakırgan yerleşimiyle ilişkilendirilir. Yesevî geleneğinde Ahmed Yesevî'nin irşadını Türkistan'ın kuzey ve batı bölgelerine taşıyan temel halka olarak hatırlanır.

Hikmet dili ve irşad

Ahmed Yesevî'nin izinden giderek halkın anlayabileceği Türkçe ile dinî ve ahlâkî hikmetler söyledi. Allah ve Peygamber sevgisi, kıyamet, nefis terbiyesi, tevazu ve dünyanın geçiciliği şiirlerinin ana konularıdır. “Her geleni Hızır, her geceyi Kadir bil” ve “Başkası buğday biz saman, başkası yahşi biz yaman” sözleri ona nispet edilen irşad dilinin özlü örnekleri arasında anılır. Bu şiirler, İslâmiyet'i yeni benimseyen Türk topluluklarının dinî kavramları kendi dilleriyle öğrenmesinde etkili oldu.

Eserler ve metin geleneği

Hakîm Ata'ya nispet edilen manzumeler Bakırgan Kitabı adıyla tanınan derlemelerde korundu. Âhir Zaman Kitabı, Hazret-i Meryem Kitabı ve 122 beyitlik mi‘râciyye, ona bağlanan başlıca metinlerdir. Eserlerin eski müellif nüshaları elde değildir; sözlü dolaşım ve farklı istinsahlar sebebiyle metinler zaman içinde değişmiştir. Bu nedenle her şiirin aidiyeti aynı kesinlikte kabul edilmemelidir.

Halifeleri ve sonraki hafıza

En tanınmış halifesi Zengi Ata'dır. Zengi Ata üzerinden Uzun Hasan Ata, Seyyid Ata, Sadr Ata ve Bedr Ata gibi isimlere uzanan hat, Yesevîliğin Hârizm, Taşkent ve Deştikıpçak çevresindeki yayılışında rol oynadı. Hakîm Ata'nın hayatı ve menkıbeleri daha sonra mensur Hakîm Ata Kitabı'nda toplandı. Nakşibendî kaynaklarında da Ahmed Yesevî ve Hâcegân çevreleri arasındaki tarihî temasın simge isimlerinden biri olarak anılır.

COĞRAFÎ HAFIZAHakîm Ata Bakırgan MakamıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi1 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç4 doğrudan bağlantıAğda gör →

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Kur'an'ı başının üstünde taşıması

Derse giderken Kur'an'ı arkadaşları gibi boynuna asmayıp başının üstünde taşıması Ahmed Yesevî'nin dikkatini çekti; ailesinden ve hocasından izin alınarak onun terbiyesine verildi.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daraltMenâkıbnâme’de tam metni aç →

Hayatına dair anlatılanlara göre çocukluğunda derse giderken Kur'ân-ı Kerîm'i arkadaşları gibi boynuna asmaz, başının üstünde taşırdı. Bu edep Ahmed Yesevî'nin dikkatini çekmiş, o da ailesinin ve hocasının iznini alarak çocukla yakından ilgilenmeye başlamıştır.

Anlatı, onun tasavvuf yoluna daha ders çağında ve bir hürmet davranışı sebebiyle çekildiğini vurgular.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.
TARİHÎ KAYIT

Yağmurda tutuşan odunlar

Yağmurlu bir günde müridlerin getirdiği odunlar yanmazken, elbisesini çıkarıp odunların üstüne örten Hakîm Ata'nın odunları tutuştu; hikmet söylemeye bu olaydan sonra başladığı rivayet edilir.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daraltMenâkıbnâme’de tam metni aç →

Ahmed Yesevî bir gün müridlerini tekkeye odun getirmek üzere ormana gönderir. Hava yağmurlu olduğu için müridlerin getirdiği odunlar tutuşmaz; yalnız elbisesini çıkarıp odunların üstüne örterek getirenin odunları yanar. Şeyhi bu davranışı sebebiyle genç müridini takdir etmiştir.

Rivayete göre onun hikmet tarzında şiirler söylemeye başlaması bu hadiseden sonradır; yani şairliğinin başlangıcı, menâkıb geleneğinde bir sülûk hâdisesine bağlanır. Bir müddet sonra şeyhinden icâzetnâme alarak irşad için yola çıkmıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Bakırgan Kitabı

Adına nisbet edilen, Orta Asya'da yüzyıllarca okunan tasavvufî şiir mecmuası; on dört şairin 124 manzumesinden kırk dördü ona aittir.

Metni gösterMetni daralt

Bakırgan Kitabı, değişik zamanlarda yaşamış çeşitli şairlere ait ilâhi ve sûfiyâne şiirlerin toplandığı bir mecmuadır; on dört şairin 124 manzumesiyle bunlardan bazılarına ait sekiz manzum hikâyeden meydana gelir. Manzumelerin kırk dördü Hakîm Ata'ya, yirmi biri Şemseddin'e, on dokuzu İkānî'ye, on üçü Ubeydî'ye, on ikisi Ahmed Yesevî'ye, kalanı da diğer şairlere aittir. Eserde dervişliğin faziletleri ve dünyanın fâniliği üzerine düşüncelerle Ahmed Yesevî için yazılmış methiyeler yer alır.

Mecmuanın sonundaki manzum hikâyelerden mi'racı ve Hz. İbrâhim'in oğlu İsmâil'i kurban etme teşebbüsünü anlatanlar Süleyman Ata'ya aittir; "Yarım Alma Kitabı"nın da onun tarafından yazıldığı tahmin edilmektedir.

Yüzyıllardan beri Orta Asya, Volga, Hârizm ve Kıpçak Türkleri arasında büyük bir vecd ve heyecanla okunan eser ilk defa 1846'da Kazan Dârülfünunu Matbaası'nda basılmış, aynı matbaada 1301'de (1884) ikinci bir baskısı yapılmıştır; birçok yazma nüshası da vardır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.
TARİHÎ KAYIT

Âhir Zaman Kitabı, Hazret-i Meryem Kitabı ve Mi'râcnâme

Bakırgan Kitabı dışında ona nisbet edilen manzum eserlerdir; ilk ikisi aynı bölgelerde yüzyıllar boyunca okunagelen kitaplar arasında sayılır.

Metni gösterMetni daralt

Ahmed Yesevî gibi hikmet tarzında Türkçe şiirler söyleyen Hakîm Ata'nın Bakırgan Kitabı dışında Âhir Zaman Kitabı, Hazret-i Meryem Kitabı ve Mi'râcnâme gibi manzum eserleri de bulunmaktadır.

Bunlardan Âhir Zaman Kitabı ile Hazret-i Meryem Kitabı, Bakırgan Kitabı gibi aynı bölgelerde yüzyıllardan beri okunagelen kitaplar arasında zikredilir; yani eserleri yalnız yazma olarak korunmakla kalmamış, halk arasında canlı bir okuma geleneği oluşturmuştur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

ÖĞÜT

Öğütleri

Ahlâk, irşad ve yaşayışa ilişkin sözler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

"Her gördüğünü Hızır bil, her geceyi Kadir bil"

Türkistan'da meşhur olan iki özdeyişi, karşılaştığı herkese ve her ana hürmet ile kendini herkesten aşağı görmeyi bir arada öğütler.

Metni gösterMetni daralt

Türkistan'da yayılan hikmetli sözlerine örnek olarak iki özdeyişi nakledilir:

  • "Her gördüğün kişiyi Hızır bil, her geceyi Kadir bil."
  • "Herkes yahşi biz yaman, herkes buğday biz saman."

İlki, karşılaşılan her insanda ve her vakitte bir bereket ihtimali görmeyi; ikincisi, insanın kendini herkesten aşağı tutmasını öğütler. İkisi bir arada, hem başkasına hürmeti hem nefsi küçük görmeyi aynı ölçünün iki yüzü olarak koyar.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Kaçıncı halife olduğu üzerindeki ihtilaf

Bir kayıtta Ahmed Yesevî'nin dördüncü ve en meşhur halifesi, bir başkasında üçüncü halifesi olarak gösterilir.

Metni gösterMetni daralt

Yeseviyye'nin silsilesini anlatan kayıtta "Ahmed Yesevî'nin dördüncü ve en meşhur halifesi Hakîm Ata'dır" denilir. Buna karşılık Bakırgan Kitabı'nı tanıtan kayıtta aynı kişi "Ahmed Yesevî'nin üçüncü halifesi" olarak verilir.

İki kayıt halifeler sıralamasında ayrılmaktadır; burada ikisi de olduğu gibi bırakılmış, hangisinin tercih edileceği konusunda bir hüküm verilmemiştir. "En meşhur halife" olduğunda ise kaynaklar birleşir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.
TARİHÎ KAYIT

Hayatının tek dayanağı: Hakîm Ata Kitabı

Hakkındaki bilgiler, yazarı bilinmeyen Türkçe mensur menâkıbnâme Hakîm Ata Kitabı'na dayanır; eser 1846'da Kazan'da basılmış, sonradan yeniden neşredilmiştir.

Metni gösterMetni daralt

Hayatı hakkındaki bilgilerin kaynağı, yazarı bilinmeyen ve Hakîm Ata Kitabı adını taşıyan Türkçe mensur menâkıbnâmedir. Hayatı ve menkıbeleri bu eserde toplanmıştır; 1846'da Kazan'da basılmış, daha sonra Münevver Tekcan tarafından yeniden neşredilmiştir (İstanbul 2007).

Bu durum, hakkında anlatılanların büyük kısmının menâkıb geleneğinden geldiğini ve tarihî belgeye değil bu menâkıbnâmeye dayandığını gösterir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.
TARİHÎ KAYIT

Hikmet geleneğindeki yeri

Ününü doğrudan "hikmet" kavramından alır; Ahmed Yesevî'den sonra Orta Asya tasavvuf edebiyatında hikmet an'anesini geliştiren en eski sûfî şair sayılır.

Metni gösterMetni daralt

Tasavvufta hikmete verilen önem sebebiyle bazı sûfîler "hakîm" lakabıyla anılmıştır. Hakîm et-Tirmizî ve Hakîm Senâî gibi, Orta Asya Türk sûfîlerinden Hakîm Atâ Süleyman Bâkırgānî de ününü bu kavramdan alır.

Yesevî tarzında hikmetler söylemiş ve Orta Asya tasavvuf edebiyatında Ahmed Yesevî'den sonra hikmet an'anesini geliştirmiş en eski sûfî şair kabul edilir. Reşehât müellifi Safî, Süleyman Ata'yı tanıtırken "hikmet-âmiz" sözlerinin ve "ibret-engiz" latifelerinin Türkistan'da meşhur olduğunu belirtir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]Fahreddin Ali Sâfî, Reşehât Aynü'l-Hayât
  2. [2]TDV İslâm Ansiklopedisi Yeseviyye ve ilgili kişi/eser maddeleri; tarikat.org kaynak havuzuyla karşılaştırıldı.
  3. [3]TDV: Ahmed Yesevî, Yeseviyye, Dîvân-ı Hikmet; Mir’âtü’l-kulûb; Cevâhirü’l-ebrâr; UNESCO Ahmed Yesevî Külliyesi
Ortak kaynak kataloğunu aç →