Gürcü Ali Rızâ Efendi

Kimliği ve adaş ayrımı

Şeyh Ali Rızâ Efendi, kaynaklarda “Gürcü Ali Rızâ” ve “Gürcü Ali Efendi” adlarıyla anılan XIX. yüzyıl Gülşenî şeyhidir. Onu, Hasan Sezâî-i Gülşenî’nin halifesi, Molla Aşkî Dergâhı’nın kurucusu ve 1190/1776’da ölen Ali el-Gürcî ile karıştırmamak gerekir. Ali Rızâ, aynı dergâhın daha sonraki postnişinidir; silsilede kurucu Ali el-Gürcî’den birkaç kuşak sonra gelir.

Sezâiyye silsilesindeki yeri

Hüseyin Vassâf’ın kaydettiği Sezâiyye kolunda sıra Hasan Sezâî, Ali el-Gürcî, Hâfız Mustafa, Hasan el-Hüsnî ve Ali Rızâ şeklindedir. Bu kayıt Ali Rızâ’nın Hasan Sezâî’nin doğrudan müridi değil, onun Gülşeniyye içindeki Sezâiyye kolunun sonraki temsilcilerinden olduğunu gösterir. Sandukası önündeki manzumenin onu “Sultan Sezâî Gülşenî’nin bendesi” diye anması da kurumsal ve mânevî mensubiyet dilidir.

Mürşidi Hasan el-Hüsnî

Ali Rızâ’nın doğrudan şeyhi, Molla Aşkî Dergâhı türbesinde medfun Hasan el-Hüsnî Efendi’dir. Vassâf’ın açık ifadesi ve silsile sırası bu bağı doğrular. Hasan el-Hüsnî’nin vefatı için verilen 1249/1833 tarihi, onun ardından Ali Rızâ’nın yaklaşık on bir yıllık post dönemine geçtiğini düşündürür.

Molla Aşkî Dergâhı postnişinliği

Ali Rızâ, İstanbul’da Eğrikapı ile Balat arasındaki Molla Aşkî Mahallesi’nde bulunan Halvetî-Gülşenî tekkesinde irşad etti. Dergâh, Çiniliçeşme civarında Arabacı Bayezid Ağa Camii yanında bulunuyor; Osman Efe Tekkesi, Molla Aşkî Gülşenî Tekkesi ve Gürcü Şeyh Ali Efendi Tekkesi adlarıyla da tanınıyordu. Ali Rızâ kurucu değil, tekkenin sonraki postnişinlerinden biridir.

Tekkenin tarihî arka planı

Dergâhın kuruluşu 1170/1756-57 veya vakfiyesi esas alındığında 1176/1762-63 çevresine yerleştirilir. Kurucu Ali el-Gürcî’nin ardından Hâfız Mustafa ve Hasan el-Hüsnî üzerinden Ali Rızâ’ya ulaşan post zinciri, Edirne merkezli Sezâiyye’nin İstanbul’daki devamını temsil eder. 1784 tarihli tekke listesinde yapı “Eğrikapu dâhilinde Çiniliçeşme’de Gülşenî Gürcü Ali Efendi Tekyesi” diye kaydedilmiştir.

İrşad çevresi ve sekiz halifesi

Sefîne-i Evliyâ, Ali Rızâ’nın sekiz halifesini sayar: Hüseyin Hüsnü Fahrî, Çubukçuzâde Köse Ahmed, Hacı Muhammed Rüşdî, Hâfız Hüseyin, Hâfız Muhammed, Seyyid Muhammed Emin, Seyyid Mustafa Hilmi ve Köse Osman Nûri. Bu liste, Ali Rızâ’nın kısa görünen post dönemine rağmen İstanbul ve çevresinde geniş bir irşad ağı oluşturduğunu gösterir. Her isim bağımsız kimlik doğrulaması yapılmadan mevcut adaş kayıtlarına bağlanmamıştır.

Mustafa Hilmi üzerinden Edirne’ye uzanan kol

Halifelerinden Bolulu Seyyid Mustafa Hilmi Efendi, daha sonra Şuayb Şerefeddin Efendi’yi yetiştirdi. Şuayb Şerefeddin’in silsilesi Ali Rızâ üzerinden Hasan el-Hüsnî, Hâfız Mustafa ve kurucu Ali el-Gürcî’ye ulaşır. Böylece Molla Aşkî Dergâhı’nın Sezâî irfanı, XIX. yüzyılın ikinci yarısında yeniden Edirne’ye taşınmıştır.

Köse Osman Nûri’ye intikal

Ali Rızâ’nın halifesi Köse Osman Nûri Efendi önce Çekmece’deki dergâhta yaklaşık yirmi yıl hizmet etti, ardından ömrünün kalan kısmını Molla Aşkî Dergâhı’nda geçirdi. Vassâf, onun Haletiyye-i Gülşeniyye’den de icazesi bulunduğunu bildirir. Bu devam hattı, tekkenin Ali Rızâ’dan sonra da Gülşenî irşad merkezi olarak yaşadığını gösterir.

Vefat tarihi ihtilafı

Ali Rızâ’nın sandukası önündeki tarih manzumesi 1260/1844 yılını verir. Vassâf başka bir silsilenâmede 1262/1846 tarihini gördüğünü de kaydeder. Mezar levhasına dayanan 1260/1844 tarihi ana kayıt olarak tutulmuş, 1262/1846 ise kaynak ihtilafı olarak korunmuştur.

Defin yeri ve kaybolan yapı

Ali Rızâ, Molla Aşkî Dergâhı’nın türbesine defnedildi. Türbede kurucu Ali el-Gürcî, aile mensupları ve sonraki şeyhlerle birlikte oluşan bir hazire düzeni vardı. Tevhidhane 1940’taki şiddetli yağmurların ardından yıkılmıştır; yapı bugün kayıp kültür varlığıdır. Haritadaki nokta, günümüze ulaşmış bir bina değil, belgelenmiş tarihî tekke ve defin alanıdır.

Tarihî önemi

Gürcü Ali Rızâ Efendi’nin önemi, kurucu Ali el-Gürcî ile karıştırılmadan görüldüğünde belirginleşir: o, Sezâiyye’nin İstanbul’daki Molla Aşkî merkezini XIX. yüzyıla taşıyan, sekiz halife yetiştiren ve Mustafa Hilmi–Şuayb Şerefeddin hattıyla Edirne irfan çevresine yeniden bağlanan postnişindir.