Gömleksiz Muhammed Efendi

Kimliği ve kaynak sınırı

Gömleksiz Muhammed veya Mehmed Efendi, XVI. yüzyılın ilk yarısında İstanbul’da faaliyet gösteren Halvetî-Sünbülî şeyhlerindendir. Kaynaklarda şahsî adı dışında baba adı, doğum yeri, doğum tarihi ve tahsil çizgisi verilmez. “Gömleksiz” lakabının hangi olaydan veya alışkanlıktan doğduğu da açıklanmadığından, onu fakirlik, melâmet yahut belirli bir kıyafet uygulamasıyla ilişkilendiren tahminler biyografiye alınmamıştır.

Merkez Efendi’nin halifesi

Güvenilir kayıtların ortak çekirdeği, onun Merkez Muslihuddin Efendi’nin seçkin halifelerinden oluşudur. Tasavvuf terbiyesini Merkez Efendi çevresinde tamamladı ve irşad görevi aldı. Bu bağ, yalnız aynı tarikat çevresinde bulunmaya değil, açık halifelik ve görevlendirme kaydına dayandığı için kişi ağında Merkez Efendi’den Gömleksiz Muhammed’e mürşid-talebe ilişkisi olarak gösterilmiştir.

Sünbüliyye içindeki yeri

Merkez Efendi, Halvetiyye’nin Sünbüliyye kolunun İstanbul’daki güçlü temsilcilerindendi. Gömleksiz Muhammed’in mensubiyeti de bu silsile ve kurum çevresi içinde anlam kazanır. Onun müstakil bir kol kurduğu, farklı bir tarikattan icazet aldığı veya kendisine bağlı ayrı bir silsile meydana getirdiği yönünde belge yoktur. Tarihî rolü, Merkez Efendi’nin yetiştirdiği halifelerden biri olarak Sünbülî irşadını Eyüp-Bahariye’ye taşımasıdır.

Şah Sultan’ın Bahariye zâviyesi

Yavuz Sultan Selim’in kızı Şah Sultan, Eyüp’ün Bahariye kıyısında Merkez Efendi adına bir zâviye yaptırdı. Bazı anlatılar bu hayrı 1537 Korfu seferinden dönüşte yaşanan tehlikeden kurtuluşun şükrüyle ilişkilendirir; bu sebep anlatısı kurum hafızası olarak korunmalı, kesin inşa belgesi gibi okunmamalıdır. Merkez Efendi burada bizzat postnişin olmadı ve zâviyenin ilk şeyhliğine halifesi Gömleksiz Muhammed’i getirdi.

İlk postnişinlik ve saray-tekke ilişkisi

Gömleksiz Muhammed’in Bahariye’de ilk şeyh oluşu, yalnız şahsî bir irşad görevi değil, hânedan mensubu bir bâninin kurduğu vakıfla Sünbülî çevresinin buluşmasıydı. Tekke, Şah Sultan’ın Hançerli Sultan Sarayı diye anılan sahil yerleşiminin bahçesiyle bağlantılıydı. Böylece Haliç kıyısındaki bu merkez, saray himayesi, vakıf düzeni ve tarikat hizmetinin kesiştiği bir kurum hâline geldi.

Tekke ile caminin tarihleri

Şah Sultan Camii’nin mevcut kitabesi 963/1555-56 tarihini taşır; bu tarih Gömleksiz Muhammed’in 951/1544’teki vefatından sonradır. Buna karşılık kaynaklar onu zâviyenin ilk şeyhi ve aynı çevrede gömülü kişi olarak kaydeder. Kronoloji, tekke veya zâviyenin camiden önce faaliyete geçtiğini; bugünkü cami yapısının ise daha sonraki mimari safhaya ait olduğunu gösterir. Gömleksiz Muhammed’i 1555-56 tarihli caminin şeyhi gibi göstermek bu nedenle yanlıştır.

Vefatı ve kayıp mezarı

Gömleksiz Muhammed Efendi 951/1544’te, mürşidi Merkez Efendi’den yaklaşık sekiz yıl önce vefat etti. Sefîne-i Evliyâ mezarını Eyüp’ten Bahariye’ye giden yolun sol tarafında ve tekke çevresinde gösterir. Eyüpsultan Belediyesi’nin tarihî cami kaydı, kabrin 1342/1923 civarında hâlâ mevcut olduğunu, günümüze ise ulaşmadığını bildirir. Kesin mezar noktası bilinmediğinden haritada yalnız düşük güvenli tarihî Bahariye yol çevresi gösterilmiş, türbe varmış gibi güncel konum üretilmemiştir.

Ondan sonraki meşihat

Gömleksiz Muhammed’in vefatından sonra Bahariye zâviyesinin meşihatı Seyyid Abdülhâlik Efendi’ye geçti; sonraki dönemde Abdülhâlik Efendi’nin oğlu Bostan Efendi de bu görevde anılır. Canlı kişi havuzunda doğru Abdülhâlik kaydı güvenle eşleştirilemediği için bu ardıllık yeni bir kişi ilişkisine dönüştürülmemiştir. Kurumun daha sonraki Sünbülî hafızası biyografide anılmış, fakat her postnişin Gömleksiz Muhammed’in doğrudan halifesi sayılmamıştır.

Yanlış Sefîne taşmalarının temizlenmesi

Önceki kartlarda Gömleksiz Muhammed maddesinin sonundan sonra gelen Vizeli Behiştî Ramazan, Köse Muhyiddin ve başka Merkez Efendi halifelerine ait cümleler bu kişiye karışmıştı. Vize doğumu, 979/1571 Çorlu vefatı, Taftazânî hâşiyesi, şiir beyitleri ve 990/1582 ölüm kaydı Gömleksiz Muhammed’e ait değildir. Bu satırlar kartlardan kaldırılmış; eser, şiir ve keramet isnadı kaynakla doğrulanmadığı için yeni biyografiye taşınmamıştır.

Tarihî önemi

Gömleksiz Muhammed’in önemi, hakkında çok sayıda menkıbe veya eser bulunmasından değil, Bahariye’deki Şah Sultan zâviyesinin ilk postnişini olarak belgelenmesinden gelir. Merkez Efendi’nin irşad ağını Eyüp’e taşıması, Sünbüliyye’nin İstanbul’daki şehir coğrafyasını genişletmiş; bânilik, vakıf ve tekke yönetiminin birlikte işlediği erken bir kurumsal model oluşturmuştur.