Bursalı Şeyh Mehmed Eşrefî

Kimliği ve Bursa’daki ilk yılları

Şeyh Mehmed Eşrefî, XVII. yüzyılın ilk yarısında yaşayan Bursalı bir Eşrefiyye mensubudur. Vekāyi‘u’l-fuzalâ onu Bursa’dan yetişmiş bir kişi olarak tanıtır. Babasının adı, doğum tarihi ve çocukluk mahallesi bilinmemektedir.

İlim ve irfan tahsili

Mehmed Efendi “rütbe-i dâniş ü dîd”e erişmiş; ilim, anlayış ve mânevî şuur bakımından yetişerek akranları arasında seçkinleşmiştir. Bu ifade, Eşrefî çevreye katılmadan önce ilmî ve fikrî bir hazırlığa sahip olduğunu gösterir.

Bursa’dan İznik’e yolculuğu

Mehmed Efendi bir vesileyle İznik’e gitti. İznik, Eşrefoğlu Rûmî’nin dergâhı, camisi ve türbesi etrafında şekillenen Eşrefiyye hafızasının merkez şehriydi. Burada Eşrefzâde dervişleriyle görüşüp beraber bulundu ve bu çevrede tanındı. Bu safha, Bursa’daki sonraki hizmetinden önce Eşrefî yoluyla doğrudan temas kurduğu dönemdir.

Şeyh Sırrî Ali ailesiyle bağı

İznik’te Şeyh Sırrî Ali Efendi’nin kızıyla evlendi. Vekāyi‘u’l-fuzalâ, bu evlilik vesilesiyle Eşrefiyye yoluna bağının kuvvetlendiğini kaydeder. Kayıt aile bağı ve Eşrefî çevreye intisabı bildirir; Şeyh Sırrî Ali’den ayrıca hilâfet aldığından söz etmez.

Eşrefiyye içindeki yeri

Eşrefiyye, Kādiriyye’nin Anadolu’da Eşrefoğlu Rûmî çevresinde teşekkül eden önemli koludur. Şeyh Mehmed’in “Eşrefî” nisbesi bu kola aidiyetini gösterir. İznik’teki Eşrefzâde derviş çevresi, Şeyh Sırrî Ali ailesi ve Bursa’daki Eşrefiyye Zâviyesi onun hayatındaki aynı tarihî örgünün üç unsurudur.

Bursa’ya dönüşü

İznik’te geçirdiği devrin ardından doğduğu şehir Bursa’ya döndü ve şehirdeki Eşrefiyye Zâviyesi’ne yerleşti. Bu dönüş, İznik’te kurduğu tarikat ve aile bağını Bursa’daki zâviye hizmetine taşıdı.

Zikir ve tevhid meclisleri

Şeyh Mehmed, zâviyede uzun müddet dervişlerle birlikte zikir ve tevhid meclislerini sürdürdü. Hayat kaydında onun hizmetini tanımlayan esas unsur, Eşrefiyye Zâviyesi’ndeki bu devamlı zikir ve irşad faaliyetidir.

Zâhir ve bâtın kemâli

Şeyhî Mehmed Efendi onu zâhir ve bâtın bakımından olgun, âlim, âbid, takvâ sahibi ve zâhid diye tanıtır. Zâhirî kemâl ilim ve ibadet düzenini; bâtınî kemâl ise tasavvufî terbiye, gönül arınması ve mânevî idraki ifade eder. İznik’te başlayan Eşrefî teması Bursa’daki uzun hizmetle olgunlaşmıştır.

1060/1650 civarında vefatı

Şeyh Mehmed Eşrefî 1060 hicrî yılı civarında, milâdî 1650’de vefat etti. Naaşı Bursa’daki Eşrefiyye Zâviyesi yakınında bulunan türbeye defnedildi. Kesin gün ve ay ile türbenin günümüzdeki yeri bilinmemektedir.

Tarih içindeki yeri

Bursalı Şeyh Mehmed Eşrefî, Eşrefiyye’nin İznik’teki pîr merkezi ile Bursa’daki şehir zâviyesi arasındaki insan ve irşad dolaşımını görünür kılan isimlerden biridir. İlim ve irfan tahsilini, Eşrefzâde derviş çevresiyle teması, aile bağını ve uzun süreli zikir hizmetini aynı hayat çizgisinde birleştirmiştir.