tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve adı
Kaynaklarda Bedr Ata veya Mevlânâ Bedreddin diye anılan Yesevî şeyhinin asıl adı Bedreddin Muhammed’dir. “Ata” unvanı, Türkistan tasavvuf çevresinde mürşid ve irşad ehli şahsiyetler için kullanılan saygı adıdır. Onu benzer ad taşıyan başka Bedreddinlerle birleştirecek nesep, tarih veya yer bilgisi bulunmadığından kimliği Zengî Ata çevresindeki kayıtlarla sınırlandırılmalıdır.
Buhara’daki tahsili
Bedreddin Muhammed, Sadreddin Muhammed adıyla bilinen Sadr Ata ile Buhara’da aynı medrese hücresinde kalıyor ve ilim tahsil ediyordu. Reşehât, iki arkadaşın beraberliğini özellikle vurgular; müzakere ve mütalaalarını birlikte sürdürdüklerini, aralarındaki yakınlığın günlük hayatlarına kadar uzandığını anlatır. Uzun Hasan Ata ve Seyyid Ata da aynı talebe çevresinde anılır.
Dört arkadaşın mürşid arayışı
Anlatıya göre dört medrese talebesinin gönlüne aynı gece tasavvuf yoluna girme arzusu düştü. Sabah ellerindekileri dağıtarak medreseden ayrıldılar ve bir mürşid bulmak üzere Türkistan tarafına yöneldiler. Taşkent sahrasında çobanlık yapan Zengî Ata ile karşılaşmaları, onların ilmî tahsilden tasavvufî terbiyeye geçişlerinin başlangıcı kabul edilir.
Zengî Ata’ya intisabı
Bedr Ata, Uzun Hasan Ata, Seyyid Ata ve Sadr Ata ile birlikte Zengî Ata’nın sohbetine girdi. Dördü de onun yanında seyrüsülûklerini tamamlayarak hilâfet alan başlıca müridler arasında sayılır. TDV İslâm Ansiklopedisi ve Yeseviyye tarihine ilişkin araştırmalar bu dört kişilik halife kümesini doğrular; ancak halifelerin sıralanışını kesintisiz bir makam devri gibi okumamak gerekir.
Tereddüt ve teslimiyet anlatısı
Reşehât, Bedr Ata’nın ilk karşılaşmada Zengî Ata’nın dış görünüşü ve çobanlıkla geçinen hayatı sebebiyle içinden küçümseyici bir düşünce geçirdiğini nakleder. Sonraki manevî durgunluğu bu ilk hükme bağlayan metin, olayı tarihî biyografi ayrıntısından çok mürşidi dış görünüşle değerlendirmeme ve kibri aşma dersi olarak kurar.
Anber Ana’nın aracılığı
Bedr Ata, arkadaşı Sadr Ata’nın ilerlediğini, kendisinin ise gerilediğini düşününce daha önce Seyyid Ata için aracılık eden Anber Ana’ya başvurdu. Kusurunun bildirilmesini ve telâfi yolunun gösterilmesini istedi. Anber Ana’nın bu talebi Zengî Ata’ya ulaştırması, Yesevî hafızasında onun yalnız aile mensubu değil, müridlerin terbiyesinde merhamet ve aracılık makamı taşıyan bir şahsiyet olarak da hatırlandığını gösterir.
Tevbe, teveccüh ve yükseliş
Menkıbeye göre Zengî Ata, Bedr Ata’nın ilk karşılaşmadaki iç hükmünü açıkladı; pişmanlığını ve Anber Ana’nın ricasını kabul ederek onu huzuruna çağırdı. Gösterdiği iltifat ve teveccühün ardından Bedr Ata’nın hâlinin değiştiği, kısa zamanda Sadr Ata’nın seviyesine ulaştığı anlatılır. Bu bölüm, Yesevî terbiye dilinde tevbe, teslimiyet ve mürşid nazarının dönüştürücü gücünü anlatır.
Dördüncü halife olarak anılması
Reşehât Bedr Ata’yı Zengî Ata’nın dördüncü halifesi diye kaydeder. Bu sıra, metindeki takdim düzenidir; Bedr Ata’nın bütün Yeseviyye üzerinde dördüncü post sahibi olduğu anlamına gelmez. Yesevî silsilesinin sonraki tarihî devamı daha çok Seyyid Ata ve Sadr Ata çevrelerinden izlenebildiği için Bedr Ata’nın adı kaynaklarda daha kısa kalmıştır.
İrşad sahası ve tarihlerin sınırı
Bedr Ata’nın Zengî Ata’dan sonraki irşad bölgesi, doğum ve vefat tarihleri ile kabri güvenilir kaynaklarda açık biçimde belirtilmez. Bu boşluk, onu belirli bir şehir veya türbeyle tahmine dayalı biçimde eşleştirerek doldurulmamalıdır. Haritadaki Buhara ve Taşkent işaretleri yalnız tahsil ve intisap bağlamını gösterir; doğum veya defin noktası değildir.
Yesevî hafızasındaki önemi
Bedr Ata hakkındaki malzeme hacimce sınırlı olsa da anlatısı önemli bir eğitim temasını korur: medrese bilgisi manevî olgunluğun yerine geçmez; sûret üzerinden verilen hüküm yolculuğu durdurabilir; kusuru fark etmek, yardım istemek ve tevbe etmek yeniden ilerlemenin kapısını açar. Bedr Ata’nın kişi dosyası bu nedenle hem tarihî sınırları hem de gelenek içi öğretici anlatıyı birlikte, fakat birbirine karıştırmadan sunar.