Ali Örfî Efendi

Görice’den Mısır’a uzanan ilk yıllar

Ali Örfî Efendi, bugünkü Arnavutluk sınırlarında bulunan Görice’nin Polyan köyünde doğdu. Doğum tarihi ve ailesinin ilk çevresi kaynaklarda açıklanmaz. Gençlik veya ilk yetişme yıllarında ticaret maksadıyla Mısır’a gitti; burada ne kadar kaldığı ve hangi ticaretle uğraştığı bilinmez. Mısır safhası onun Rumeli’den Arapça ilim ve tasavvuf çevrelerine uzanan hareketli hayatının ilk belirgin durağıdır.

Selânik’e yerleşmesi

Mısır’dan sonra Selânik’e yerleşti. Şehrin liman, medrese, tekke ve ticaret çevreleri Ali Örfî’nin hem maişetini hem ilmî-tasavvufî faaliyetini yürüttüğü esas merkez oldu. Kaynaklarda adı bazen “Urfî”, daha çok “Örfî” biçiminde geçer; şiirlerinde kullandığı bu mahlas irfan ve mârifet diline uygun bir tercih olarak okunmuştur.

Muhammed Nûrü’l-Arabî’ye intisabı

Ali Örfî, üçüncü devre Melâmîliğinin kurucu şahsiyeti Muhammed Nûrü’l-Arabî’ye bağlandı ve ondan hilâfet aldı. Hüseyin Vassâf karşılaşmanın Mısır’da, Bursalı Mehmed Tâhir ile Abdülbaki Gölpınarlı ise Selânik’te gerçekleştiğini bildirir. Kronoloji bakımından Selânik rivayeti daha kuvvetlidir: Nûrü’l-Arabî’nin Mısır yıllarında henüz hilâfet verme yetkisine sahip olmadığı, buna karşılık daha sonra Selânik’e geldiği bilinmektedir. Bu sebeple intisap ve hilâfet Selânik çevresine yerleştirilmiştir.

Yalılar’daki ev ve irşad halkası

Hilâfet aldıktan sonra Selânik’in Yalılar semtindeki evini sohbet ve irşad merkezi hâline getirdi. Bu ev klasik anlamda vakıfla kurulmuş büyük bir tekke olmaktan ziyade Melâmî sohbetinin, tevhid öğretisinin ve metin müzakeresinin yürütüldüğü bir hâne-dergâh işlevi gördü. Ali Örfî burada taliplerle görüştü, tasavvufî soruları cevapladı ve yazdığı şerhleri irşad hizmetinin bir parçası olarak kullandı.

Yenişehirli Vehbî Efendi

Günümüze ulaşan bir mektup, Yenişehirli Vehbî Efendi’nin onun bağlılarından olduğunu gösterir. Bu belge Ali Örfî’nin yalnız kitap telif eden bir müellif değil, mektupla irşad eden ve Rumeli şehirleri arasında taliplerle bağ kuran bir halife olduğunu ortaya koyar.

Tevhid, melâmet ve insan-ı kâmil

Örfî’nin düşüncesinin merkezinde tevhîd-i hakîkî, vahdet-i vücûd, varlık mertebeleri, fenâ ve bekā ile insan-ı kâmil bulunur. Ona göre tasavvuf yalnız kavram bilgisi değildir; sâlikin benlik iddiasından arınması, ilâhî isimlerin tecellilerini tanıması ve hâlini şeriatın sınırları içinde olgunlaştırması gerekir. Melâmet, dış görünüşte farklılık aramak değil, mânevî hâli şöhret ve gösteriş konusu yapmamak demektir.

Şeriat, tarikat ve hakikat dengesi

Ali Örfî’nin şiir ve mensur eserleri, şeriat ile hakikati birbirinin karşıtı saymaz. İbadet, zikir, mürşid terbiyesi ve ahlâkî dönüşüm aynı yolun birbirini tamamlayan merhaleleridir. Sembolik şiiri açıklarken remizleri keyfî yorumlara açmaz; onları Kur’an, hadis, tasavvuf geleneği ve tevhid mertebeleri içinde anlamlandırır.

Dîvân-ı İlâhiyyât

Dîvân’ında 127 manzume bulunur: 121 gazel, bir mesnevi, bir murabba ve dört kıta. Şiirlerde tevhid, mârifet, aşk, melâmet, insan-ı kâmil ve vahdet-i vücûd işlenir. Dili, Rumeli Melâmî çevresinin teorik kavramlarını ilâhi ve gazel formunda söylemeye yöneliktir; bu nedenle şiirleri hem zikir-sohbet çevresinin metni hem de tasavvuf düşüncesinin manzum ifadesidir.

Niyâzî-i Mısrî Dîvânı şerhi

En geniş şerhlerinden biri Niyâzî-i Mısrî Dîvânı üzerinedir. Bulak baskısındaki 189 manzumeyi ele alır; bazı şiirleri ayrıntılı biçimde açıklar, bazılarında nesre çeviriyle yetinir. Amacı sembolik ve yoğun tasavvuf dilini yolun başlangıcındaki okuyucu için anlaşılır hâle getirmektir. Eser günümüzde Mustafa Tatcı tarafından Ey Gönül: Niyâzî-i Mısrî Dîvânı Şerhi adıyla yayımlanmıştır.

Şerh ve tercüme külliyatı

Ali Örfî; Abdülkerîm el-Cîlî’nin el-İnsânü’l-kâmili, İbn Atâullah el-İskenderî’nin Hikemi, Abdülganî en-Nablusî’nin Şeyh Raslân şerhi, Muhammed Nûrü’l-Arabî’nin Şeyh Bedreddin’in Vâridâtına yazdığı şerh ve İbnü’l-Arabî’ye nispet edilen bazı risaleler üzerinde tercüme ve açıklama çalışmaları yaptı. Salih Lütfî Dîvânı ile Üftâde’nin iki nutkuna yaptığı şerhler, Melâmî bir müellifin Halvetî ve Celvetî şiir mirasıyla kurduğu irtibatı gösterir.

Eser aidiyetlerinde ihtiyat

Yazma nüsha karşılaştırmaları Şerh-i Evrâd-ı Kebîrin gerçekte Muhammed Nûrü’l-Arabî’ye, Tezkiyetü’l-meşâyihin ise Ali Râmiz’e ait olduğunu göstermiştir; bu iki eser Ali Örfî külliyatına dahil edilmemelidir. Terceme-i Maksadü’l-aksânın aidiyeti de kesin değildir. Buna karşılık Hacı Bayrâm-ı Velî’nin “Çalabım bir şâr yaratmış” ilâhisine şerhi ile kendi manzumesine yazdığı kısa şerh, başlık ve nüsha kayıtlarına dayanarak ihtiyatla ona nispet edilir.

Vefatı ve doğru defin çevresi

Vefatı için düşürülen “Kıldı el-Hâc Ali Örfî behiştî âşiyân” mısraı 1305 hicrî yılını verir; bu tarih 1887-1888’e karşılık gelir. Ali Örfî, İstanbul’daki değil Selânik’teki Yenikapı Mevlevîhânesi hazîresine defnedildi. Mevlevîhâne ve hazîre günümüze ulaşmadığı için kabrinin kesin noktası bugün belirlenememektedir.

Tasavvuf tarihindeki yeri

Ali Örfî’nin önemi, Nûrü’l-Arabî’nin tevhid öğretisini Selânik’te sohbet, şiir, tercüme ve şerh yoluyla taşımasından gelir. Arapça tasavvuf klasiklerini Türkçeye aktarması, Niyâzî-i Mısrî, Üftâde ve Hacı Bayrâm-ı Velî gibi farklı yol çevrelerinin şiirlerini açıklaması, onu XIX. yüzyıl Rumeli tasavvuf kültürünün üretken aracı şahsiyetlerinden biri hâline getirir.