tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve ailesi
Şeyh Seyyid Abdülazîz Zihnî Efendi, 1213/1798-99 yılında Üsküdar’da doğdu. Babası, Üsküdar’daki Arâkiyyeci Mehmed Efendi Mescidi’nin imamı ve Cerrâhî mensubu Şeyh Derviş Abdurrahman Efendi’dir. Cerrâhî Âsitânesi postnişini Mehmed Ârif Dede, babasının kardeşi; dolayısıyla hem amcası hem mürşididir.
Aile, imamet hizmetiyle Cerrâhî irşadını birlikte yürütüyordu. Abdülazîz Zihnî’nin daha sonraki hayatında mescit, tekke, âsitâne ve aile vakfının birbirine bağlanması bu yetişme çevresinin devamıdır.
Tahsili ve hat sanatı
İlk öğrenimini Karagümrük’teki Tahtaminare Mektebi hocası Hâfız Evliyâ Efendi’den gördü. Ardından Fâtih Camii dersiâmlarından Deli Emin Efendi’nin derslerine devam ederek sarf, nahiv, fıkıh, hadis ve tefsir gibi dinî ilimleri tahsil etti.
Hüsn-i hattı Murad Molla Tekkesi şeyhi Halil Efendi’den meşk etti. Kaynaklar yazısındaki kudreti övmekle beraber bugün güvenle ona nispet edilebilen imzalı bir levha henüz belirlenememiştir. Bu nedenle hattatlığı tarihî kaynakların şahitliğiyle kaydedilir; doğrulanmamış görseller ona mal edilmez.
Mehmed Ârif Dede’ye intisabı
1230/1814-15 yılında amcası Mehmed Ârif Dede’ye intisap etti. Seyrüsülûkunu onun yanında tamamlayıp hilâfet aldı. Mürşidiyle birlikte hac yolculuğuna çıktı. Hac sırasında babasının vefat haberi gelince Arâkiyyeci Mehmed Efendi Mescidi’nin imameti kendisine verildi.
Ârif Dede’nin desteğiyle mescide yeni bölümler ekletti ve burada Cerrâhî meşihatı tesis etti. Böylece aileden devraldığı imamet, müstakil bir irşad merkezine dönüştü.
Üç hizmet merkezi
Abdülazîz Zihnî Efendi önce Arâkiyyeci Mehmed Efendi Mescidi çevresindeki tekkenin şeyhliğini yürüttü. Daha sonra Sertarîkzâde Tekkesi meşihatı da kendisine verildi. Mehmed Ârif Dede’nin 1238/1822’de vefatı üzerine Cerrâhî Âsitânesi postuna geçti.
Bu görevler birbirinden kopuk makamlar değildi. Üsküdar’daki aile ve imamet çevresi, Sertarîkzâde kolu ve Karagümrük’teki merkez âsitâne onun döneminde aynı irşad ağı içinde işledi.
Cerrâhî Âsitânesi postnişinliği
1822’den 1854’e kadar yaklaşık otuz iki yıl Cerrâhî Âsitânesi’nde postnişinlik yaptı. Sefîne’deki “otuz üç sene seccâde-pîrâ oldu” ifadesi, hicrî yıl sayımı ve göreve geçiş tarihi arasındaki farkla birlikte okunmalıdır. Tarih aralığı, onun XIX. yüzyıl Cerrâhîliğinin en uzun süre hizmet eden merkez şeyhlerinden biri olduğunu gösterir.
Âsitâneyi birkaç defa tamir ettirdi. İbrâhim Fahreddin Erenden’in aktarımına göre II. Mahmud’un ilgisi ve 1252/1836’daki tamir bu dönemin önemli hadiselerindendir. Abdülmecid devrinde de saray ve devlet çevrelerinin hürmetini korudu.
Reîsülmeşâyih itibarı
Kaynaklar onu devrinin “reîsülmeşâyihi” sayılan nüfuzlu şeyhlerinden biri olarak tanıtır. Bu ifade resmî bir makam kaydından ziyade ilmî birikimi, uzun post hizmeti ve farklı tekke çevreleri üzerindeki itibarı anlatır.
II. Mahmud’un kendisine intisap ettiği yolundaki kayıt Cerrâhî hafızasında güçlü biçimde aktarılır. Sarayla ilişki, siyasî nüfuz arayışından çok âsitânenin tamiri ve irşad merkezinin korunması bağlamında sunulmalıdır.
Halifeleri ve irşad ağının genişlemesi
Otuz yılı aşan hizmetinde kırk beş halife yetiştirdiği nakledilir. Bu sayı bütün isimlerin eksiksiz listesinin günümüze ulaştığı anlamına gelmez; fakat onun döneminde Cerrâhîliğin İstanbul dışına yayıldığını açıkça gösterir.
Çanakkale-Ezine’deki Ahî Yûnus yahut Softa Ali Baba Tekkesi’nin şeyhi Ali Efendi ile Mustafa Râşid Efendi bilinen halifeleri arasındadır. Bu hat üzerinden Cerrâhîlik Ezine çevresinde kalıcı bir tekke ağı kurdu. Rumeli ve Ege çevresindeki sonraki bazı Cerrâhî kolları da doğrudan veya ara halifeler vasıtasıyla onun post dönemine bağlanır.
Şiiri ve Zihnî mahlası
“Zihnî” mahlasıyla tasavvufî şiirler ve ilâhiler söyledi. Ona nispet edilen na‘tlar, Hz. Peygamber’e muhabbet ve şefaat talebi etrafında şekillenir. Şiirlerinin tamamını içeren tenkitli bir divan bugün için tespit edilmiş değildir; dağınık güfte mecmualarındaki metinler nüsha karşılaştırmasıyla ele alınmalıdır.
“Bu Zihnî’ye şefâat kıl, ola gufrânına mülhak”
Bu mısra, şiir dilindeki kulluk, kusurunu bilme ve nebevî şefaat ümidi eksenini özetler.
Eser meselesi
Menâkıb-ı Hazret-i Pîr Nûreddin Cerrâhî adlı bir eser kaleme aldığı nakledilir. Ancak araştırmacılar eserin güvenilir bir nüshasına ulaşamamıştır. Dolayısıyla eser adı tarihî kayıtlarda korunmalı, elde bulunmayan metnin muhtevası hakkında tahmin üretilmemelidir.
Onun yazılı mirası sadece kayıp menâkıbnâme ihtimalinden ibaret değildir. Vakfiyesi, tekke ve meşihat şartlarını; şiirleri ise irfan ve muhabbet dilini gösteren iki ayrı kaynak katmanıdır.
Vakfiyesi ve kurumsal devamlılık
Üsküdar’daki tekkenin meşihat, imamet ve tevliyetinin aile içinde nasıl devam edeceğini vakfiye şartlarıyla düzenledi. Erkek evladın Cerrâhî terbiyesi görmesi, hizmete ehil olmaması halinde âsitâne şeyhine başvurulması ve neslin kesilmesi durumunda meşihatın ehil bir halifeye verilmesi öngörüldü.
Bu şartlar aile mülkiyeti kurmaktan çok tekkenin Cerrâhî merkezine bağlılığını ve hizmet ehliyetini birlikte güvence altına alma çabasıdır.
Aile ve post devamı
Oğlu Yahyâ Gālib Hayâtî Efendi, babasından sonra Cerrâhî Âsitânesi postuna geçti. Aile hattı daha sonra Mehmed Rızâeddin Yaşar Efendi ve onun oğlu İbrâhim Fahreddin Erenden üzerinden devam etti. Böylece Abdülazîz Zihnî Efendi, XIX. yüzyıl post silsilesiyle Cumhuriyet dönemine ulaşan Cerrâhî hafızası arasında temel bir bağ kurdu.
Vefatı ve kabri
22 Şevval 1270/18 Temmuz 1854 tarihinde, zikir esnasında aniden vefat ettiği nakledilir. Bazı modern listelerde hicrî tarihin 1853’e çevrildiği görülür; tam gün karşılığı 1854’tür. Nûreddin Cerrâhî Âsitânesi’nin türbesine defnedildi.
Hayatının başlıca vasıfları; sağlam medrese tahsili, hat ve şiir zevki, uzun süren âsitâne hizmeti, tekke yapılarının onarılması, çok sayıda halife yetiştirmesi ve aile-post devamını kurumsal şartlarla güvence altına almasıdır.