tarikat.orgNev‘îzâde Atâyî'nin kaydı üzerinden Mollâ Kabız'ın görüşleri, ilk münazara, İbn Kemal ve Sa‘dî Efendi'nin katıldığı ikinci oturum ve 934/1527-28'deki hüküm birbirinden ayrılarak incelenir.
Neden kişi sayfası değil?
Mollâ Kabız kaydı, düzenli bir tarikat intisabı veya irşad biyografisi sunmaz. Metnin asıl değeri, Kanûnî devrindeki bir itikad davasının nasıl soruşturulduğunu ve ilmiye hiyerarşisinin nasıl işlediğini göstermesidir. Bu nedenle kayıt siteye bir tarikat şeyhi olarak değil, hukuk ve düşünce tarihi dosyası olarak alınmıştır.
Kaynağın polemik dili
Atâyî, Mollâ Kabız hakkında son derece sert ve mahkûm edici bir dil kullanır. Bu sıfatlar modern editoryal hüküm gibi tekrarlanmaz; müellifin XVII. yüzyıldaki dinî ve siyasî bakışını yansıtan kaynak dili olarak okunur.
Tartışılan görüş
Kayda göre Mollâ Kabız, Hz. Îsâ'nın diğer peygamberlerden üstün olduğunu savundu. İlk aşamada Rumeli ve Anadolu kazaskerleri önünde tartışıldı; burada görüşünün tam olarak çürütülemediği kanaati saray çevresinde rahatsızlık doğurdu.
İkinci oturum
Daha sonra Şeyhülislâm İbn Kemal ile İstanbul kadısı Sa‘dî Efendi toplantıya çağrıldı. Kanûnî Sultan Süleyman'ın da görüşmeleri kafes arkasından takip ettiği anlatılır. Atâyî'nin aktarımında İbn Kemal ilmî itirazı kurar, Sa‘dî Efendi ise yargı hükmünü verir.
934/1527-28 hükmü
Mollâ Kabız görüşünden dönmeyince 934/1527-28'de idam edildi. Kaynak onun meseleye dair bir risale yazdığını da bildirir. Risalenin metni görülmeden görüşlerinin ayrıntısı veya delil örgüsü yeniden kurulmamıştır.
Gazanfer dosyasıyla farkı
Aynı kaynak çevresindeki Gazanfer Dede soruşturmasında Ebüssuûd, eksik delil ve şöhret üzerinden hüküm kurulamayacağını özellikle belirtir. Mollâ Kabız dosyası ise ikinci ilmî ve adlî oturum sonunda verilen bir hüküm olarak aktarılır. İki kayıt, Osmanlı hukuk tarihindeki her soruşturmanın aynı usul ve sonuçla yürütülmediğini gösterir.