Hacı Bayrâm-ı Velî’nin Halifeleri ve Bayramiyye’nin Kolları

Ankara’da teşekkül eden çevre

Hacı Bayrâm-ı Velî’nin Somuncu Baba diye tanınan Hamîdüddin Aksarâyî’ye intisabı, Bursa ve hac yolculuğu, ardından Ankara’ya dönüşü Bayramî çevrenin teşekkülünde temel safhalardır. Zâviye, yalnız zikir yeri değil; eğitim, üretim, dayanışma ve şehir-kır ilişkilerinin düğüm noktası oldu.

Halifeleri belirlerken kaynak derecesi

Bayramî literatüründe Hacı Bayrâm’a çok sayıda isim bağlanır. Yakın dönem menâkıb kayıtları, icazet ve silsileler ile daha geç mahallî rivayetler aynı kesinlikte değildir. Bu nedenle kesin kabul edilen halifelerle tarih veya kaynak bakımından tartışmalı nispetler ayrı gösterilmelidir.

Medrese ve edebiyat çevresinden halifeler

Akşemseddin, Yazıcıoğlu Mehmed ve Ahmed Bîcan Bayramî çevrenin ilim ve eser üretimi bakımından başlıca isimleridir. Akşemseddin Şemsiyye hattının merkezi olurken Yazıcıoğlu kardeşlerin eserleri Bayramî irfan dilinin geniş okuyucu topluluklarına ulaşmasını sağladı.

Emîr Sikkînî ve Melâmî hat

Bıçakçı Emîr Sikkînî, Bayramî-Melâmî geleneğin başlıca kurucu halkası kabul edilir. Onun çevresinde gösterişten sakınma, meslek içinde yaşama ve mânevî hâli dış alâmetlerle sergilememe vurgusu belirginleşir. Daha sonraki Hamzavî ve üçüncü devre Melâmî çevreleri bu ilk halkayla aynı tarihî yapı sayılmadan, devam ve yeniden yorum ilişkisi içinde ele alınmalıdır.

Şubeler

Bayramiyye tarihinin ana ayrımı genellikle Akşemseddin’e nispet edilen Şemsiyye ile Emîr Sikkînî’ye bağlanan Melâmiyye-i Bayramiyye arasında kurulur. İnce Bedreddin çevresi gibi küçük irşad hatları kaynaklarda ayrıca zikredilir. Her mahallî çevrenin müstakil tarikat kolu kabul edilmesi soy ağacını yapay biçimde çoğaltır.

Tarikat usulü

Kaynaklar Bayramî terbiyede cezbe, muhabbet ve ilâhî sır başlıklarını; bey‘at, zikir, vird, halvet ve hizmet uygulamalarıyla birlikte ele alır. Açık ve gizli zikir tercihi kollara göre farklılaşır. Bu farklılık tek bir “Bayramî âyini” şemasına indirgenmemelidir.