ŞAHSİYET DOSYASI

Yayabaşızâde Hızır Efendi

Yayabaşızâde Hızır Efendi (ö. 1005/1596), yeniçeri ocağından ilim ve irşad hayatına geçmiş; Vişne Mehmed Efendi’den yetişerek Şemsi Paşa ve Mehmed Ağa zâviyelerinde görev yapmış Halvetî şeyhidir.

Vefat: 1596
Unvan: Halvetî şeyhi, vaiz ve Eğri seferi şehidi

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Eyüp’te yetişmesi

Yeniçeri ocağı mensubu bir aileden gelen Hızır b. İlyas, Eyüp’te doğdu. Ma‘lûlzâde Nakib Efendi’nin yanında ilim tahsil etti.

Vişne Efendi’ye intisabı

Halvetiyye şeyhlerinden Vişne Mehmed Efendi’ye biat ederek tasavvuf terbiyesini tamamladı. Yeniçeri odalarındaki Orta Mescid’de vaaz verdi.

Şemsi Paşa ve Mehmed Ağa zâviyeleri

980/1572-73 dolaylarında Üsküdar’daki Şemsi Paşa Camii, dârülhadisi ve hânkāhı tamamlanınca ilk muhaddis, müfessir, zâviyedâr ve vaiz olarak görevlendirildi. 993/1585’te Mehmed Ağa’nın yaptırdığı cami, zâviye ve dârülhadisin ilk şeyhi oldu.

Eğri seferi ve vefatı

III. Mehmed’in Eğri seferine katılarak askere vaaz ve nasihatte bulundu. 28 Rebîülevvel 1005/20 Kasım 1596’daki Haçova muharebesinde öldü. Cenazesi İstanbul’a götürülürken Tatarpazarı’nda görülen bir rüya üzerine Dülbendzâde Camii hazîresine defnedildiği aktarılır.

Halifesi

Bosnevî Hüseyin Efendi, onun yanında tarikat terbiyesini tamamladıktan sonra Mora’daki Gördüs’e yerleşti ve vaizlik yaptı. 1030/1620-21’de vefat etti.

Eğitim ve irşad çevresi

Adı geçen başlıca bağlar Vişne Efendi (şeyhi) şeklindedir.

Görev ve hareket çizgisi

Kayıtlarda öne çıkan duraklar 1572 dolaylarında Şemsi Paşa Camii (vaiz), 1572 dolaylarında Şemsi Paşa Darülhadisi (diğer), 1572 dolaylarında Şemsi Paşa Hankahı (diğer), 1585 dolaylarında Mehmed Ağa Camii (vaiz) ve Orta Mescid (vaiz) olarak sıralanır. Bu seçki bütün tayinleri değil, hayat çizgisini görünür kılan başlıca durakları gösterir.

COĞRAFÎ HAFIZA5 coğrafî bağlantı

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi5 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

YOL BAĞLAMIHalvetiyyeYol dosyasını aç →Kişi kaydındaki tarihî yol bağlantısı; sıralı silsilede halka olduğunu tek başına göstermez.Yolun irşad atlasını aç →

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç1 doğrudan bağlantıAğda gör →

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Kan lekeli tefsir cüzünün geri gelişi

Yayabaşızâde Hızır Efendi’nin sefere çıkmadan önce tefsirini halifesine göndermesi; şehit olduğu sırada yanında kalan eksik cüzün daha sonra kan lekeleriyle geri getirilmesi anlatılır.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Atâyî’nin Hızır Efendi’nin halifesi Bosnalı Hüseyin Efendi’den aktardığına göre şeyh, savaşa çıkmadan önce okumakta olduğu Kādî Beyzâvî tefsiri nüshasını dervişlerine teslim etti. Kitabın Hüseyin Dede’ye ulaştırılmasını ve onu okudukça kendisini duadan unutmamasını vasiyet etti.

Fakat vaaz için kullandığı bölümden bir cüz, cüzdanıyla birlikte koynunda kaldı. Hızır Efendi savaşta şehit olunca bu cüz de bulunduğu yerde kayboldu. Günler sonra kitabın kalan kısmı Hüseyin Efendi’ye ulaştı. Hüseyin Efendi her okuyuşunda eksik yere bakıyor, üzüntüyle iç geçiriyordu.

Bir gün, hiç beklenmeyen bir taraftan gelen bir kişi kayıp cüzü ona teslim etti ve bunu götürmekle görevlendirildiğini söyledi. Atâyî, cüzün kan damlalarıyla noktalanmış, gül yaprağı ve gül bahçesi görünümü kazanmış olduğunu; kendi zamanında hâlâ o bölgede muhafaza edilerek ziyaret edildiğini bildirir.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, c. II, s. 1238-1243.

BİYOGRAFİK KAYIT

Hayatından kayıtlar

Belge, tarih ve biyografi kaynaklarından kısa bilgi kartları

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Hoca, talebe ve irşad bağı

Vişne Efendi (şeyhi).

Metni gösterMetni daralt

Vişne Efendi (şeyhi).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: İSAM Ulema Veritabanı.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

HOCASI / ŞEYHİVişne Mehmed EfendiYayabaşızâde Hızır Efendi, Vişne Mehmed Efendi’ye biat ederek yetişti.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 412
Yön: 1566 → 1567
Tür: Hoca-talebe
Hat / varyant: halvetiyye
Eser / belge: Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: II
Sayfa: 1238-1243
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Konum aktarılmış; özgün nüsha karşılaştırması bekliyor

Kaynakta aktarılan künye: Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, c. II, s. 1238-1243

İlişki / dönem açıklaması: Yayabaşızâde Hızır Efendi, Vişne Mehmed Efendi’ye biat ederek yetişti.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakā’ik fî Tekmileti’ş-Şakā’ik, c. II, s. 1238-1243
[2]İSAM Ulema Veritabanı

Ortak kaynak kataloğunu aç →