tarikat.org
Ara ⌕TR
Ara
Menü

ŞAHSİYET DOSYASI

Şeyh Süleyman Zâtî-i Keşânî

Gelibolulu Süleyman Zâtî (ö. 1738), İsmâil Hakkı Bursevî'nin halifesi olarak Gelibolu ve Keşan çevresinde hizmet veren; divanı, şerhleri ve tasavvufî eserleri bulunan Celvetî şairidir.

Vefat
1738
Unvan
Celvetî şeyhi, şair ve şârih · Keşan irşad halkası

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Gelibolu ve Keşan

Süleyman Zâtî Geliboluludur. Daha sonra Keşan'a yerleştiği için Zâtî-i Keşânî adıyla tanındı. Kaynak onu zâhir ve bâtın ilimlerinde yetişmiş, İsmâil Hakkı Bursevî'nin feyiz ve irşad halkasına bağlı bir Celvetî şeyhi olarak tanıtır.

Gelibolu görevi

1135/1722 başlarında mürşidi İsmâil Hakkı Bursevî'nin Üsküdar'da bulunduğu sırada, hangi beldede hizmet edeceğine dair istihare etmesi istendi. Rüyasında Gelibolu'daki Yazıcızâde Muhammed'in mağarasını ve şehrin kendisine teslim edildiğini gördüğünü anlatır. Mürşidi bu işareti açıklayarak onu Gelibolu'ya gönderdi ve 1137/1724 sonuna kadar şehirden ayrılmadan bin bir günlük hizmet ve çileyi tamamlamasını istedi.

Eserleri

Mürettep bir divanı vardır. Sevânihu'n-nevâdir fî ma‘rifeti'l-anâsır adlı eseri tasavvufî varlık ve insan anlayışını işler. Mürşidinin “Bir elif bul mekteb-i irfânda ol bâ'yı sor” mısraıyla başlayan kasidesini şerh etti. Şâhidî'nin Gülşen-i Vahdet'ine başladığı şerh, vefatı üzerine Fahrî Efendi tarafından tamamlandı. İsmâil Hakkı Bursevî'nin menkıbelerini de bir eserde topladığı kaydedilir.

Şiiri ve öğretisi

Şiirlerinde dünya malına bağlanmama, mâsivâdan geçme, gönlü arındırma ve vahdet fikri öne çıkar. Dünya nimetini kovalanan fakat ele geçirilemeyen bir gölgeye benzetir; sâliki kuru tartışma yerine hâl ehlinin yolunu izlemeye çağırır.

Geçirme ömrün ey sûfî sakın kim kīl ü kāl üzre
Mânâ yolların gözle, ne yürürsün hayâl üzre

Vefatı

1151/1738'de vefat etti. Keşan'daki kabri kaynakta ziyaretgâh olarak anılır.

Metin ve rivayet sınırı

İstihare ve Yazıcızâde ile karşılaşma kaydı, Zâtî'nin kendi anlatımı üzerinden aktarılan gelenek içi rüya metnidir; doğrulanabilir coğrafî görev ve eser kayıtlarından ayrı tutulmuştur.

COĞRAFÎ HAFIZA2 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi2 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç1 doğrudan bağlantıAğda gör →

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Bin bir günlük hicret şartıyla Gelibolu'ya istihlâf

Mürşidi, Gelibolu'da hizmet için uzun süredir dua ettiğini söyleyerek onu oraya halife tayin etmiş; 1137/1724 tarihi doluncaya kadar şehirden bir adım ayrılmamasını ve bin bir günlük hicret çilesini tamamlamasını şart koşmuştur.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daraltMenâkıbnâme’de tam metni aç →

Anlatıya göre gördüğü istihâre rüyasını mürşidinden gizlemesine rağmen, azîz hazretleri ağlayarak, halifelerinden birinin Gelibolu'ya varıp Yazıcıoğlu hazretlerinin ruhaniyeti bereketiyle oradaki tâlipleri tarîkata davet etmesi için uzun zamandır dua ettiğini, bu duanın nihayet kabul olduğunu söyler. Ardından onu Gelibolu'ya halife tayin eder ve şart koşar: 1137/1724 tarihi tamam oluncaya kadar Gelibolu'dan bir adım dahi ayrılmayacak, bin bir günlük hicret çilesini tamamlayacaktır. Mürşidi ayrıca, belirlenen tarihte kendisi hayatta olursa Bursa'ya gidebileceğini, ileride başka bir yere hicretle işaret olunduğunda gücenmeyip hicreti lutuf bilmesini tembih eder.

Çerçeve. Sahne, halifelik tayininin gelenek içinde nasıl anlatıldığını gösterir: karar bir idarî atama gibi değil, duanın kabulü ve rüyanın tasdiki olarak sunulur; buna karşılık şartlar son derece somuttur — bir şehir, bir tarih, bir gün sayısı. Rivayet Süleyman Zâtî'nin kendi ağzından aktarıldığı için tarîkat içi bir hâtıra değeri taşır; ancak rüya ve ruhaniyet unsurlarıyla kurulduğundan belgeli bir tayin kaydı gibi okunmamalıdır.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
TARİHÎ KAYIT

Gelibolu hizmetine işaret eden rüya

Zâtî, 1722'de gördüğü rüyada Yazıcızâde Muhammed'in kendisini Gelibolu'ya götürdüğünü; mürşidi İsmâil Hakkı Bursevî'nin bunu şehirde hizmet görevi olarak yorumladığını anlatır.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daraltMenâkıbnâme’de tam metni aç →

Süleyman Zâtî, mürşidi İsmâil Hakkı Bursevî'nin emriyle istihareye yattığında kendisini Gelibolu'da, Yazıcızâde Muhammed'in mağarasında gördüğünü anlatır. Rivayete göre Yazıcızâde onu karşılayıp sırtını üç kez sıvazladı, elinden tutarak şehrin içine götürdü ve şehri ona teslim eder gibi davrandı.

Zâtî ilk anda bu görüntüyü mürşidinden saklayıp yalnız Kasımpaşa'yı gördüğünü söyledi. Bursevî ona Gelibolu'yu da görüp görmediğini sorunca işaretin bilindiğini anladı. Mürşidi, uzun zamandır Gelibolu'da irşad hizmeti görecek bir halife için dua ettiğini söyleyerek Zâtî'yi oraya gönderdi; 1137/1724 yılı sonuna kadar şehirden ayrılmadan bin bir günlük hizmet ve çileyi tamamlamasını istedi.

Bu kayıt tarihî görevlendirmenin gelenek hafızasındaki rüya anlatımıdır; rüya içeriği tarihsel olayla aynı kesinlikte değerlendirilmez.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Divan, şerhler ve Sevânihu'n-nevâdir

Süleyman Zâtî'nin mürettep divanı, Sevânihu'n-nevâdir fî ma‘rifeti'l-anâsır adlı eseri, İsmâil Hakkı Bursevî'nin kasidesine şerhi ve Şâhidî'nin Gülşen-i Vahdet'i üzerine yarım kalan şerhi vardır.

Metni gösterMetni daralt

Zâtî'nin şiirleri dünya sevgisinden uzaklaşma, gönül terbiyesi ve vahdet fikri etrafında örülür. Gülşen-i Vahdet şerhini ömrü tamamlamaya yetmeyince Fahrî Efendi ikmal etmiştir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.
TARİHÎ KAYIT

İsmâil Hakkı Bursevî kasidesi ve Gülşen-i Vahdet şerhi

Zâtî mürşidinin elif ve bâ sembolizmiyle başlayan kasidesini şerh etmiş; Şâhidî'nin Gülşen-i Vahdet'i üzerine başladığı çalışmayı ise Fahrî Efendi tamamlamıştır.

Metni gösterMetni daralt

Şerhler, Zâtî'nin şiir ve irşad faaliyetinin yanında metin yorumculuğuyla da uğraştığını gösterir. Yarım kalan Gülşen-i Vahdet şerhinin başka bir müellifçe tamamlanması eser tarihinin ayrıca belirtilmesi gereken bir parçasıdır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.

ÖĞÜT

Öğütleri

Ahlâk, irşad ve yaşayışa ilişkin sözler

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Hicreti lutuf bilmek

Mürşidinin tembihinde hicret bir sürgün değil, itaatle karşılanması gereken bir saadet olarak tarif edilir.

Metni gösterMetni daralt

Nakledilen tembihte mürşidi, ileride bir zaman sonra başka bir yere hicretle işaret olunduğunda gücenmemesini, hicreti “ayn-ı lutf u saadet” bilip işitip itaat etmesini söyler. Öğüt, dervişin bir yere yerleşmesini bile geçici bir vazife sayar: kalınan yer değil, verilen işaret esastır. Böylece hizmet yerinin değişmesi bir kayıp değil, aynı itaatin devamı olarak kurulur.

Çerçeve. Tekke geleneğinde şeyhin halifesini bir beldeden alıp başka bir beldeye göndermesi sık görülen bir uygulamadır ve bu öğüt, o uygulamanın ahlâkî gerekçesini verir. Söz mürşidin ağzından bir menkıbe anlatısı içinde aktarıldığı için tarihî bir talimat metni değil, geleneğin kendi kendine öğrettiği bir edep kaidesi olarak değerlendirilmelidir.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
TARİHÎ KAYIT

Kīl ü kālden mânâ yoluna

Zâtî, şiirlerinde kuru tartışmadan uzaklaşmayı, dünya malını kalbe yerleştirmemeyi ve mânâ ehlinin yolunu izlemeyi öğütler.

Metni gösterMetni daralt
Geçirme ömrün ey sûfî sakın kim kīl ü kāl üzre
Mânâ yolların gözle, ne yürürsün hayâl üzre

Dünyayı insanın kovaladıkça erişemediği, kaçtıkça peşinden gelen bir gölgeye benzetir. Bu teşbihle asıl terbiyenin malı bütünüyle reddetmekten çok, ona gönülden bağlanmamak olduğunu anlatır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

KAVRAM

Keşan'da ikamet ve “Keşânî” nisbesi

Sefîne, Keşan'da ikameti tercih ettiği için “Süleyman Zâtî-i Keşânî” diye meşhur olduğunu ve kabrinin orada ziyaretgâh hâline geldiğini kaydeder.

Metni gösterMetni daralt

Vassâf'ın kaydına göre Süleyman Zâtî Efendi, Keşan'da ikamet etmeyi ihtiyar ettiği için “Süleyman Zâtî-i Keşânî” diye tanınmıştır. 1151/1738 senesinde vefat etmiş, Keşan'daki kabri âşıkların ziyaretgâhı olmuştur. Nisbenin doğuşu böylece bir doğum yerine değil, sonradan seçilmiş bir yerleşme kararına bağlanır.

Çerçeve. Osmanlı tasavvuf muhitinde nisbeler çoğu zaman kişinin memleketini değil, hizmet yerini gösterir; burada da nisbe, bir hayatın nerede karar kıldığının işaretidir. Vefat yılı ve kabir yeri metinde doğrudan verildiği için tarihî kayıt niteliği taşır; kabrin ziyaretgâh oluşu ise gelenek içindeki itibarını gösteren ayrı bir bilgidir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Keşan · TürkiyeSüleyman Zâtî'nin kabri (Keşan)Sefîne'ye göre 1151/1738'de vefat etmiş ve Keşan'daki kabri âşıkların ziyaretgâhı olmuştur. Metin kabrin şehir içindeki yerini tarif etmez. İlişkili kişi dosyası Şeyh Süleyman Zâtî-i Keşânî : Gelibolulu Süleyman Zâtî (ö. 1738), İsmâil Hakkı Bursevî'nin halifesi olarak Gelibolu ve Keşan çevresinde hizmet veren; divanı, şerhleri ve tasavvufî eserleri bulunan Celvetî şairidir.Gelibolu · TürkiyeGeliboluMürşidi tarafından irşad için halife tayin edildiği şehir; anlatıya göre 1137/1724 tarihi doluncaya kadar buradan ayrılmaması şart koşulmuştur. İlişkili kişi dosyası Şeyh Süleyman Zâtî-i Keşânî : Gelibolulu Süleyman Zâtî (ö. 1738), İsmâil Hakkı Bursevî'nin halifesi olarak Gelibolu ve Keşan çevresinde hizmet veren; divanı, şerhleri ve tasavvufî eserleri bulunan Celvetî şairidir.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ
  2. [2]Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3
  3. [3]Müzeyyen Şentürk, 19. Yüzyılda Edirne’de Tasavvufî Hayat, Trakya Üniversitesi, 2019, s. 133, 136-138; Selami Şimşek, “Edirne ve Çevresinde Celvetîlik ve Celvetîler”, Üsküdar Sempozyumu III, c. II, s. 101-124; Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, c. III, s. 98
  4. [4]Kişi dosyasının kaynakları — Şeyh Süleyman Zâtî-i Keşânî
Ortak kaynak kataloğunu aç →