tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Ezevâd’da doğuşu ve tahsili
1142/1729’da bugünkü Mali sınırları içindeki Ezevâd bölgesinde, Kesîbüugāl’da doğdu. Batı Sahra’daki Künte kabilesinin Evlâdü’l-Vâfî koluna mensuptur. Aynı adlı torunundan ayrılması için Sîdî Muhtâr el-Kebîr diye anılır. Anne ve babasını küçük yaşta kaybetti; ağabeyi Muhammed’in himayesinde büyüdü.
Sîdî Ali b. Necîb ve Kādirî hilâfeti
Tevârik toplulukları içindeki hocalardan ilk dinî eğitimini aldı. Erevânlı Kādirî şeyhi Sîdî Ali b. Necîb’den fıkıh, usul, Arap dili, kıraat, hadis, kelâm ve siyer okudu; kendisine intisap ederek hilâfet aldı. Şeyhinin 1757’de vefatından sonra Velâte ve Tagânt üzerinden yeniden Ezevâd’a döndü.
Bûlenvâr zâviyesi
Bûlenvâr’da kurduğu zâviye yalnız bir ibadet mekânı değil, Sahra güzergâhlarını birbirine bağlayan eğitim ve uzlaştırma merkeziydi. Kādirî nispeti Künte kabilesinin aile bağları, kervan yolları ve ilmî dolaşımıyla birleşerek Batı Sahra’dan Bilâdüssûdan’a uzanan Küntiyye-Muhtâriyye çevresini meydana getirdi.
Arabuluculuk ve toplumsal otorite
Mektupları ve fetvalarıyla kabileler arası çatışmalara müdahil oldu; siyasî iktidarı ele geçirmekten çok anlaşmazlıkları yatıştıran, ticaret ve eğitim güvenliğini koruyan bir otorite kurdu. Bu sebeple tesiri tek bir tekkenin çevresiyle açıklanamaz. Göçebe topluluklar, şehirli âlimler, tüccarlar ve yerel yöneticiler arasında çalışan hareketli bir ağ söz konusudur.
Eserleri ve ilmî mirası
Fıkıh, akaid, tasavvuf, zikir, siyaset ahlâkı, misafirlik âdâbı ve Sahra tarihine uzanan çok sayıda Arapça eser ve risâle bıraktı. Dîvânü’l-mülûk fî selâtîni’s-Sûdân, el-İlmü’n-nâfi‘, Keşfü’l-esrâr, Aḥkâmü’z-ziyâfe ve çeşitli tasavvuf risâleleri bu külliyatın parçalarıdır. Bazı eserlerin oğluna veya başka aile mensuplarına nispeti yazma katalogları karşılaştırılarak değerlendirilmelidir.
Vefatı ve devamı
1226/1811’de vefat etti. Oğulları ve torunları ilmî-tasavvufî ağı sürdürdü; Küntiyye çevresi XIX. yüzyılda Moritanya, Mali ve Nijer sahasında etkisini korudu. Tarihî önemi, bir tarikat kolunu coğrafî hareketlilik ve yazılı haberleşmeyle geniş bir bölgesel kuruma dönüştürmesidir.
Ardından gelenler
Sekiz oğlundan biri olan ve 1178'de (1765) doğan Sîdî Muhammed, babasının yanında bir taraftan eğitimini tamamlarken diğer taraftan sosyal ve siyasal konularda onun yardımcısı oldu. Bu sırada diğer oğulları Mali'nin Azavâd ile Moritanya'nın Havz (Hodh) bölgelerindeki kabilelere reislik yapıyorlardı.
Kendisine halef tayin ettiği Sîdî Muhammed, vefatı üzerine Muhtâriyye'nin başına geçti ve Hille'deki merkez zâviyeyi idare etti; 1241 (1826) yılındaki ölümüne kadar babasının izinden gitti. Onun müridlerinden Şeyh Sidiya Moritanya'da Muhtâriyye'yi yayarken Ahmedü Bamba Senegal'de Mürîdiyye'yi kurdu. Torunu Ahmed el-Bekkâ el-Küntî (ö. 1865) ile Şeyh Bây b. Ömer b. Sîdî Muhammed el-Küntî de ailenin ileri gelenleri arasında sayılır.
Muhtâriyye zâviyeleri Sahrâ ve Bilâdüssûdan'ın çeşitli devletleri yanında Mağrib'in önemli şehirlerinden Miknâs, Fas, Rabat ve Merakeş'te de açıldı.