Seyyid Muhammed Nûru'l-Arabî

Mısır'dan Rumeli'ye

Seyyid Muhammed Nûru'l-Arabî 1813'te Mısır'daki Mahalletü'l-Kübrâ'da doğdu. Dört yaşında babasını kaybetti; 1820'den itibaren Ezher'de Hasan el-Kuveysnî'nin yanında dokuz yıl eğitim gördü. 1828'de Yanyalı Şeyh Ahmed Efendi ile Yanya'ya geçti ve Nakşibendî şeyhi Yusuf Efendi'ye intisap etti.

Çok katmanlı eğitim

1829'daki hac yolculuğunda hadis eğitimi aldı; Halvetî-Şâbânî, Ekberî ve Üveysî nispetlerle ilişkilendirildi. 1833'te Rumeli'ye yöneldi; Serez, Demirhisar, Doyran, Ustrumca, Koçana ve Üsküp çevresinde müderrislik ve irşad faaliyetinde bulundu. 1839'da Abdülhâlik Kazânî'ye intisap etti, 1843'te Mustafa et-Trabzonî'den Nakşibendî icazeti aldığı kaydedilir.

Melâmet neşesi ve tevhid eğitimi

1851'den itibaren ihvanına tevhid makamlarını Melâmî neşe içinde telkin etmeye başladı. Öğretisinde tevhîd-i ef'âl, tevhîd-i sıfât ve tevhîd-i zât ile cem mertebeleri sistemli bir sülûk dili oluşturur. Bu öğretinin tarihî sunumu ile rüya ve mânevî telkin rivayetleri ayrı düzeylerde değerlendirilmelidir.

İstanbul ve Balkan ağı

1850, 1868-69 ve 1871'de İstanbul'da bulundu; âlimler, devlet görevlileri ve tasavvuf çevreleriyle görüştü. Harîrîzâde gibi halifeleri üzerinden İstanbul'da, diğer halifeleri yoluyla Makedonya, Kosova ve Bosna'da etkili oldu. 1879'da Ustrumca'ya yerleşti ve 12 Mart 1887'de burada vefat etti.

Eserleri

Kaynakta Türkçe ve Arapça yetmiş beş başlık listelenir. Bunlar arasında Noktatü'l-Beyân, Delîlü'l-Uşşâk, Risâle-i Sülûk-i Hakikat, Tarîf-i Melâmiyye, Niyâzî-i Mısrî Dîvânı şerhi, Şeyh Bedreddin'in Vâridât'ına şerh ve İbnü'l-Arabî çevresindeki metinlere yazdığı açıklamalar öne çıkar. Liste farklı nüsha adlarını ve takrir derlemelerini de içerdiğinden eser sayısı bibliyografik incelemeyle değerlendirilmelidir.