Seyyid Muhammed Nûru'l-Arabî

Tahsil hayatına 1820'de Kahire'de Ezher hocalarından Şeyh Hasan el-Kuveysnî'nin yanında başladı. Dokuz yıl sonra öğrenimini tamamlayınca Yanyalı Şeyh Ahmed Efendi ile Yanya'ya gitti ve orada Nakşibendî şeyhi Yûsuf Efendi'ye intisap etti. Yûsuf Efendi'nin emriyle Mekke'ye yöneldi; 1245'te (1829-30) Mekke'ye ulaştığında on yedi yaşında olduğunu söyler. Burada Halvetî-Şâbânî şeyhi İbrâhim eş-Şemârikî'ye intisap ederek ondan Halvetî-Şâbânî, Üveysiyye ve Ekberiyye tarikatlarından icâzet aldı, ayrıca Şeyh Ömer Abdürresûl adlı bir şeyhten hadis okudu. Üç yıllık Mekke ikametinin ardından Kahire'ye döndü; hocası el-Kuveysnî önce Hz. Hüseyin'in makamını ziyaret etmesini istedi, sonra kendisinde vehbî ilimlerin inkişaf ettiğini ve Rumeli'ye gitmesi gerektiğini söyledi. Bunun üzerine İskenderiye'den Antalya'ya geçti, Anadolu'nun bazı şehirlerini dolaşarak Gelibolu'ya ulaştı ve oradan 1833'te Selânik'e geçti.

Seyrüsülûk anlayışının özünü, 'fenâ makamları' olarak tanımladığı tevhîd-i ef'âl, tevhîd-i sıfât ve tevhîd-i zât mertebeleri oluşturur. Bu üç makamı 1250'de (1834-35) Koçana'da müderrisken rüyasında bizzat Hz. Peygamber'in kendisine öğrettiğini, 1837'de onun elinden hırka giydiğini ve 1843 yılına kadar bu üç makamı zevketmeye çalıştığını söyler. Mekke'de hac esnasında karşılaştığı Muhammed Mekkî adlı meczubun emriyle girdiği halvette bekā makamları olan cem', hazretü'l-cem' ve cem'u'l-cem'in Hz. Peygamber tarafından telkin edildiğini; hac dönüşü Yenbû mevkiinde ise anlayışının son makamı olan ahadiyyetü'l-cem'i Resûl-i Ekrem'in kendisini rüyasında nûrânî bir şebeke içine alarak telkin ettiğini anlatır. Oğlu Şerif Efendi'den nakledildiğine göre 15 Rebîülâhir 1267'de (17 Şubat 1851) fenâ ve bekā mertebeleriyle ahadiyyetü'l-cem' makamını içeren tevhid anlayışı üzere irşada mezun olmuştur; buna göre bu tarihten önce müridlerini Nakşibendî usulüyle irşad ettiği söylenebilir.

1868 yılına kadar Üsküp ve civarında vahdet-i vücûd esasına dayanan kendi seyrüsülûk anlayışına göre irşad faaliyetini sürdürdü. Bu tarihte zındıklık iddiasıyla İstanbul'a şikâyet edilince Sultan Abdülaziz durumun araştırılmasını istedi. Ancak Manastır valiliği sırasında şeyhi tanımış olan Zaptiye Nâzırı Hüsnü Paşa'nın iddianın asılsız olduğunu söylemesi üzerine tahkikattan vazgeçilip şeyhin İstanbul'a davet edilmesi kararlaştırıldı. İstanbul'a gelerek devlet ricâli ile şeyhülislâmı ziyaret etti, ulemâ ve meşâyih meclislerine katıldı, camilerde vaazlar verdi; altı ay kadar Zaptiye nâzırının konağında ikamet ettikten sonra Üsküp'e döndü. Ertesi yıl Bosna valiliğinden azledilen Topal Osman Paşa ile Hüsnü Paşa'nın daveti üzerine bir defa daha İstanbul'a geldi. 1870'te Manastır'a giderken uğradığı Tikveş'te, tarihini de belirterek (27 Cemâziyelâhir 1287 / 24 Eylül 1870) kutbiyet makamına ulaştığını kaydetmiştir.

1874 yılında Üsküp'ten ayrılarak bugün Kuzey Makedonya sınırları içinde kalan Ustrumca'ya yerleşti; 1879 ve 1884'te kalabalık bir ihvan grubuyla iki defa daha hacca gitti. Son yıllarını irşad faaliyetleriyle geçirdi. Kaynağa göre 29 Cemâziyelâhir 1305'te (13 Mart 1888) Ustrumca'daki evinde vefat etti ve öldüğü odaya defnedildi. Buraya sonradan bir türbe yaptırılmış, Rumeli'nin Osmanlılar'ın elinden çıkmasının ardından türbe bakımsızlıktan harap olmuş, yerine bir postahane binası inşa edilmiş, postahanenin de yıkılması üzerine kabrin yeri tamamen kaybolmuş, mensupları bir işaret olmak üzere buraya bir ağaç dikmişlerdir.

ÇELİŞKİ (çözülmedi): kaynak bu zatın yaşadığı yılları 1813-1888 olarak verir; kütükteki kayıt ise 1805-1872 der. İki tarih dizisi burada yan yana bırakılmış, biri diğerine tercih edilmemiştir.

Müridi Harîrîzâde Kemâleddin Efendi, Tibyânü vesâili'l-hakāik adlı ansiklopedik eserinde “Melâmiyye” maddesinde Melâmîliği Hamdûn el-Kassâr, Hacı Bayrâm-ı Velî ve Muhammed Nûrü'l-Arabî'ye nisbet ettiği üç şubeye ayırarak inceler; Nûriyye adıyla zikrettiği son şubenin Nakşibendiyye-i Müceddidiyye'nin bir kolu olduğunu söyler.

Sâdık Vicdânî'nin… ardından Abdülbâki Gölpınarlı Melâmetîler'e ilk devre Melâmîler'i, Bayramîler'e ikinci devre Melâmîler'i, Muhammed Nûrü'l-Arabî mensuplarına üçüncü devre Melâmîler'i adını vermiş, onun bu tasnifi daha sonra yaygınlık kazanmıştır. Esasen o da kendisini “Melâmî” nisbesiyle tanımlamaktadır.

Çerçeve. Tasnif bugün yerleşmiştir: I. devre Nîşâbur'da Hamdûn el-Kassâr (IX. yüzyıl), II. devre Bayramî Melâmîliği (XV-XVIII. yüzyıl, Dede Ömer Sikkînî'den Olanlar Şeyhi'ne), III. devre Nûru'l-Arabî (XIX. yüzyıl). Bu üç devre arasında kesintisiz bir silsile yoktur; ortak olan meşreptir — alâmetsizlik ve nefsi kınama.