Ömer Halvetî

Gençliğinde askerliğe ilgi duyarak İlhanlılar'ın hizmetine girdi ve Emîr Çoban'ın ordusunda savaşırken esir düştü.

Esaretten kurtulunca Hârizm'e gidip Halvetiyye silsilesinde Ahî Muhammed diye anılan amcası Şeyh Ebü'l-Füyûzât Kerîmüddin Muhammed el-Hârizmî'ye intisap etti, sülûkünü onun yanında tamamladı.

Çerçeve. Şirvan'ın şeyh ailelerinden gelen ve ilk tasavvuf terbiyesini babasından alan bir gencin askerliğe yönelip esaret sonrası yola dönmesi, İslâm dünyasının en yaygın tarikatlarından birinin başlangıcındaki tek somut hayat kaydıdır.

Halvetiyye, İslâm dünyasının en yaygın tarikatlarından biri olduğu halde Ömer el-Halvetî'nin adının kendisinden yaklaşık bir asır sonra yazılan Abdurrahman-ı Câmî'nin Nefehâtü'l-üns'ünde yer almaması onun çağında tanınmadığını göstermektedir.

Nitekim bazı kaynaklar amcası Ahî Muhammed'in şeyhi İbrâhim Zâhid-i Geylânî'yi, Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî'yi veya Ömer el-Halvetî'nin şeyhi olarak geçen Muhammed b. Nûr el-Bâlisî el-Halvetî'yi tarikatın pîri olarak kabul etmektedir.

Çerçeve. Pîrlik, sonradan verilen bir sıfattır: tarikat büyüdükçe geriye doğru bir kurucu aranır. Câmî'nin sûfî tabakatının en kapsamlısında adının geçmemesi, bunun en güçlü delilidir.

Tebriz'de 800 (1397) yılında vefat ettiği ve Mîr Ali Zâviyesi hazîresine defnedildiği kaydedilmekteyse de son zamanlarda yapılan bazı araştırmalarda onun Azerbaycan'ın Şamahı şehrinin Avahil köyündeki Pîr Ömer Sultan Ziyaretgâhı diye tanınan mekânında medfun olduğu belirtilmekte, ayrıca bu köyde doğduğu ileri sürülmektedir.

Çerçeve. Yeni görüş yalnız medfeni değil doğum yerini de değiştirir: klasik kayıt Lâhîcân der, yeni araştırma Şamahı'yı gösterir. İkisi de kesinleşmiş değildir; kartta iki yer de gösterilmiştir.

Daha sonra Mısır'a gitmek üzere Hoy'dan ayrıldı. Mısır'da iken yedi defa hacca gittiği belirtildiğine göre burada uzunca bir süre kalmış olmalıdır.

Gîlân hâkimi Sultan Üveys, Memlük sultanına bir elçi göndererek onu Herî'ye davet etti. Sultan tarafından değerli hediyelerle ülkesine uğurlanan Ömer el-Halvetî irşad faaliyetini Tebriz'de sürdürdü.

Çerçeve. Bir şeyhin geri getirilmesi için iki hükümdar arasında elçi teâtisi, ona verilen değerin ölçüsüdür. Halvetiyye'nin asırlar sonra Mısır'da (Bekriyye, Demirdâşiyye) güçlü bir varlık göstermesinin ilk teması da bu ikamettir.

Ardından amcası ile birlikte Lâhîcân'a dönüp Herî kasabasına yerleşti. 780'de (1378) amcasının vefatı üzerine onun irşad makamına geçti.

Çerçeve. Şeyhi aynı zamanda amcasıdır; Halvetiyye'nin başlangıcı, kan ve icâzet bağının birleştiği bir aile geleneğidir. Ahî Muhammed'in “ahî” unvanı, Anadolu'daki ahîlik teşkilâtıyla da bağ kurulabilecek bir işarettir.