ŞAHSİYET DOSYASI

Mustafa Safvet Efendi

Mustafa Safvet Efendi (1866-67 sonrası), Urfa mebusu, Tasavvuf gazetesi neşriyatçısı ve müellif; farklı dönemlerde üstlendiği tekke ve meşihat görevleriyle son Osmanlı tasavvuf çevrelerinde yer alan bir isimdir.

Doğum: 1867
Unvan: Kādirî şeyhi, Urfa mebusu, Tasavvuf gazetesi neşriyatçısı ve müellif

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Meşrutiyet devrindeki faaliyetleri

Mustafa Safvet Efendi, II. Meşrutiyet’in ilânından sonra Urfa mebusu oldu. Aynı dönemde Tasavvuf adlı süreli yayını çıkararak dönemin şeyh, âlim ve yazarlarının tasavvuf tarihi, tarikat âdâbı ve güncel tartışmalar hakkındaki yazılarını yayımladı.

Olanlar Dergâhı

Aksaray’daki Olanlar Dergâhı meşîhati kendisine verildi. Ancak önceki şeyhin ailesiyle dergâhın idaresi hakkında anlaşmazlık çıkınca bu görevden ayrıldı. Ana irşad aidiyeti kaynakta Kādiriyye olarak belirtilir; eski kayıttaki Halvetiyye ana etiketi düzeltilmiştir.

Meşîhat Dairesi

Bâb-ı Meşîhat bünyesindeki Tedkīk-i Mesâhif ve Müellefât-ı Şer‘iyye heyetinde bir süre reislik yaptı. Bu görev, dinî yayınların incelenmesi ve basım izni süreçleriyle ilgiliydi.

Tasavvufun Zaferleri

İzmirli İsmail Hakkı’nın tasavvuf ve tasavvufî eserler hakkındaki eleştirilerine cevap olarak kaleme aldığı yazıları 1343/1924’te Tasavvufun Zaferleri adıyla yayımladı. Eser, onun zâhirî ilimler yanında tasavvuf literatürüne vukufunu gösteren başlıca metnidir.

Kaynak sınırı

Hüseyin Vassâf onun son dönemde tekkelerin aleyhinde faaliyet gösterdiğine dair bir rivayet aktarır; belge göstermeyen bu iddia tarihî hüküm olarak benimsenmemiştir. Eski dosyanın devamındaki Şah Sultan Dergâhı ve postnişin listesi Mustafa Safvet’in biyografisi değildir ve ayrılmıştır.

Tahsili ve memuriyetleri

Urfa'nın Hacıgazi mahallesinde doğdu. Babası aslen Musul'un Erbil kazasından Şeyh Abdülkadir Efendi, annesi Zehra Hanım'dır. İlk öğrenimini Urfa'da yaptı; ardından Mısır'a gidip Ezher Üniversitesi'nde dört yıl Arapça okudu ve dönüşünde Urfa müftüsü Hacı Abdüllatif Efendi'den icâzet aldı.

Ağustos 1902'de Urfa İdâdîsi Farsça ve ahlâk dersleri muallimliğine tayin edildi; 1908'de Urfa Bidâyet Mahkemesi üyeliğinde bulundu. II. Meşrutiyet döneminde yapılan üç seçimde de (1908, 1912, 1913) Urfa'dan mebus seçildi. Üçüncü dönem seçimlerinde meclis dışı kaldı.

İzmirli İsmail Hakkı ile hadislerin sıhhati tartışması

Tedkîk-i Mesâhif-i Şerîf ve Müellefât-ı Şer'iyye Meclisi reisi olarak, Dârü'l-hikmeti'l-İslâmiyye reisi İzmirli İsmail Hakkı ile tasavvuf kitaplarındaki hadislerin sıhhati konusunda bir tartışmaya girdi. İzmirli, Cerîde-i İlmiyye'de Gazzâlî'ye dair bir makalesinde ahlâk ve tasavvuf kitaplarında hadis diye zikredilen sözlerin hadis değil büyüklerin ve mutasavvıfların sözleri olduğunu ileri sürmüş, Gazzâlî'nin bir eserinde geçen "İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar" rivayetini örnek vermişti.

Saffet Efendi'nin "İstîzan" başlığıyla başında bulunduğu kurum adına yazdığı cevap tartışmayı başlatmış, tartışma kurumlar arası resmî yazışmalar şeklinde devam etmiştir. Bu yazışmaların kaydedildiği Ahlâk ve Tasavvuf Kitaplarındaki Ahâdis Hakkında Dârü'l-Hikme ve Tetkîk-i Müellefât Arasındaki Münâkaşât-ı İlmiyye başlıklı 106 varaklık defter (Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar, nr. 537) daha sonra yayımlanmıştır.

COĞRAFÎ HAFIZA3 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi3 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

YOL BAĞLAMIKadiriyyeYol dosyasını aç →Kişi kaydındaki tarihî yol bağlantısı; sıralı silsilede halka olduğunu tek başına göstermez.Yolun irşad atlasını aç →

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç1 doğrudan bağlantıAğda gör →

YOL ATLASISilsiledeki yerini açÖnceki ve sonraki halkalarla birlikte

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Hüseyin Vassâf'ın değerlendirmesi

Hüseyin Vassâf onu dinî ilimlerde ve tasavvufta otorite sahibi bir şahsiyet olarak tanımlar; ancak dönemin şeyhlerinin iltifatsızlığına kırıldığına dair rivayetleri de aktarır.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Hüseyin Vassâf, Saffet Efendi'yi dinî ilimlerde ve tasavvufta otorite sahibi bir şahsiyet diye tanımlar. Bununla birlikte dönemindeki şeyhlerin kendisine yeterince iltifat etmemesine kırıldığını, Cumhuriyet devrinde onların aleyhinde birtakım girişimlerde bulunarak tekkelerin kapatılmasına yol açtığına dair rivayetler bulunduğunu söyler.

Kaynak bu ifadeleri rivayet kaydıyla aktarmakta, doğruluğu hakkında bir hüküm vermemektedir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

BİYOGRAFİK KAYIT

Hayatından kayıtlar

Belge, tarih ve biyografi kaynaklarından kısa bilgi kartları

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

BİYOGRAFİK KAYIT

Urfa, Ezher ve 1902 sicil kaydı

1866-67'de Urfa Hacı Gazi Mahallesi'nde doğdu; Ezher'de yaklaşık dört yıl Arapça tahsil etti, Urfa'da icâzet aldı ve 1902'de Urfa İdâdîsi'nde Farsça ve ahlâk öğretmenliğine tayin edildi.

Metni gösterMetni daralt

1902 tarihli sicil dosyası Mustafa Safvet Efendi'nin Urfa Hacı Gazi Mahallesi'nde 1282/1866-67'de doğduğunu kaydeder. Urfa'daki ilk tahsilinin ardından Mısır'a giderek Ezher'de yaklaşık dört yıl Arapça okuduğu, dönüşünde Hacı Abdüllatif Efendi'nin ders halkasında icâzet aldığı belirtilir. Belge, 1902'de Urfa İdâdîsi Farsça ve ahlâk dersleri muallimliğine tayinini de doğrular. Dosyada geçen Halvetî tekke postu kaydı, kişinin bütün hayatı için tek ve değişmez manevî aidiyet hükmü sayılmadan, tarihli kurum görevi olarak korunur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Meclis-i Meşâyih Defterleri; İKA MŞH MMD-ek-0118_33.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Cumhuriyet döneminde yaptığı tasavvuf klasikleri tercümeleri

Fahreddîn-i Irâkı'nin Lemaât'ını, Şehâbeddin es-Sühreverdî'nin Heyâkilü'n-nûr'unu ve İbn Atâullah el-İskenderî'nin el-Hikemü'l-Atâiyye'sini Türkçe'ye çevirdi.

Metni gösterMetni daralt

Cumhuriyet döneminde tasavvufun temel metinlerinden üçünü Türkçe'ye kazandırdı: Fahreddîn-i Irâkı'nin Lemaât'ı (Parıltılar, İstanbul 1948; Ankara 1963), Şehâbeddin es-Sühreverdî'nin Heyâkilü'n-nûr'u (Nur Heykelleri, İstanbul 1949; Ankara 1963, 1986) ve İbn Atâullah el-İskenderî'nin el-Hikemü'l-Atâiyye'si (İstanbul 1950).

Ölümünden sonra da iki makalesi yayımlanmıştır: "Muhyi'd-dîn-i Arabî ve Tasavvuf" ve "Tasavvuf Istılahları". Telif eserleri arasında ise Ulûm-ı Şer'iyye ve Asrî Müceddidlerimiz (İstanbul 1340) ile Yeni Zihniyetler ve Bir Müceddid-i Mechûl sayılabilir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Tasavvuf gazetesi ve Tasavvufun Zaferleri

Mustafa Safvet Efendi’nin neşir faaliyetinin iki ana izi Tasavvuf gazetesi ile 1924’te basılan Tasavvufun Zaferleri’dir.

Metni gösterMetni daralt

Tasavvuf, son Osmanlı tasavvuf çevrelerinin yazılarını bir araya getiren süreli yayındır. Tasavvufun Zaferleri ise İzmirli İsmail Hakkı’nın eleştirilerine cevap veren ilmî savunma metinlerinden oluşur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Kadiriyye-Hâlisiyye'ye intisabı ve hilâfeti

II. Meşrutiyet yıllarında, Kadiriyye'nin Hâlisiyye kolunun kurucusu Abdurrahman Hâlis et-Tâlibânî'nin oğlu ve halifesi Şeyh Ali et-Tâlibânî'ye intisap ederek hilâfet aldı.

Metni gösterMetni daralt

Urfa'dan üç defa mebus seçildiği yıllarda, Kadiriyye tarikatının Hâlisiyye kolunun kurucusu Abdurrahman Hâlis et-Tâlibânî'nin oğlu ve halifesi Şeyh Ali et-Tâlibânî'ye intisap ederek hilâfet aldı.

Aksaray Oğlanlar Tekkesi'nde vekâleten şeyhlik görevini sürdürdü; Dârü'l-hikmeti'l-İslâmiyye'nin kapanmasından sonra ise Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ikinci dönem seçimlerine katılıncaya kadar Urfa Halvetî Dergâhı postnişinliğinde bulundu.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Meclis-i Meşâyih reisliği

Aksaray Oğlanlar Tekkesi'nde şeyhlik yaparken Meclis-i Meşâyih reisliğine getirilmiş, hazırladığı tâlimatnâmelerle bu kuruma yeni bir düzen vermeye çalışmıştır.

Metni gösterMetni daralt

Aksaray Oğlanlar Tekkesi'nde vekâleten şeyhlik görevini sürdürürken Meclis-i Meşâyih reisliğine getirildi ve hazırladığı tâlimatnâmelerle Meclis-i Meşâyih'e yeni bir düzen vermeye çalıştı.

Mustafa Sabri Efendi'nin şeyhülislâmlığı sırasında bu görevden alınıp şeyhülislâmlığa bağlı Tedkîk-i Mesâhif-i Şerîf ve Müellefât-ı Şer'iyye Meclisi reisliğine tayin edildi. 20 Eylül 1920'de azledildiyse de aynı yılın ekim ayında şeyhülislâm Mehmed Nûri Medenî Efendi zamanında görevine iade edildi; 1922'de Dârü'l-hikmeti'l-İslâmiyye üyeliğine getirildi.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Hilâfetin kaldırılması için verdiği kanun teklifi

3 Mart 1924'te elli üç arkadaşıyla birlikte hilâfetin kaldırılması ve Osmanlı hânedanının Türkiye dışına çıkarılması için kanun teklifi verdi.

Metni gösterMetni daralt

Temmuz 1923 seçimlerinde Urfa'dan milletvekili seçilen Saffet Efendi, 3 Mart 1924 tarihinde elli üç arkadaşıyla birlikte hilâfetin kaldırılması ve Osmanlı hânedanının Türkiye dışına çıkarılması için kanun teklifi verdi.

Mecliste Umûr-ı Diyâniyye, İrşâd, Şer'iyye ve Evkaf, Nizamnâme-i Dâhilî, Umûr-ı Tasarrufiyye, Diyanet ve Evkaf ile Me'mûrîn Encümen-i Mahsûsu heyetlerinde görev yapmış; Nizamnâme-i Dâhilî Heyeti başkanlığı ile Evkaf Heyeti sözcülüğünde bulunmuş ve çeşitli nizamnâme ile tâlimatnâmelerin hazırlanmasında rol oynamıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

SONRAKİ HALKAŞeyh Ziyâeddin Abdurrahman Hâlis et-TâlebânîKadiriyye tarikatının Hâlisiyye kolunun kurucusu; Saffet Efendi'nin şeyhi Ali et-Tâlibânî'nin babasıdır.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 983
Yön: 487 → 89
Tür: Silsile
Hat / varyant: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Kadiriyye tarikatının Hâlisiyye kolunun kurucusu; Saffet Efendi'nin şeyhi Ali et-Tâlibânî'nin babasıdır.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

İstanbul · TürkiyeOğlanlar TekkesiAksaray’daki Oğlanlar Tekkesi Kaynaklar tekkeyi Aksaray’da, Çakırağa Mahallesi’nde, Millet Caddesi ile Cerrahpaşa Caddesi’nin kavşak çevresinde gösterir. Akademik çalışmada tarihî yer 872 ada 3 parsel olarak kaydedilir. Yapı Millet Caddesi açılırken ortadan kaldırılmıştır. Adları ve irşad çevresi Tekke Oğlanlar Tekkesi ve Olanlar Dergâhı adlarının yanı sıra İbrâhim Efendi’nin meşihatiyle ilişkili olarak Gavsî Tekkesi ve Şeyh İbrâhim Efendi Dergâhı adlarıyla da anılmıştır. Sun‘ullah Gaybî 1059/1649’da İbrâhim Efendi’ye burada intisap etmiş ve şeyhinin 1065/1654’teki vefatına kadar bu çevrede bulunmuştur. Kaynakları birlikte okuma notu Sefîne kaydı tekkenin kişi ve silsile bağlantılarını; akademik çalışma ise ad varyantı, mahalle, cadde ve parsel tarifini tamamlar. OCR metnindeki bozuk kelimeler ve sayfa artıkları yayıma alınmamış, yalnız birbiriyle uyumlu yer ve ilişki bilgileri redaksiyondan geçirilmiştir. Son dönem bağlantısı Mustafa Safvet Efendi, Meclis-i Meşâyih reisliği sırasında tekkenin meşihatini vekâleten sürdürmüş; Olanlar Dergâhı son Osmanlı dönemi Kādirî çevrelerinden biri olarak yaşamaya devam etmiştir.Urfa · TürkiyeUrfa Halvetî DergâhıDârü'l-hikmeti'l-İslâmiyye'nin 1922 ekiminde faaliyetine son vermesinin ardından, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ikinci dönem seçimlerine katılıncaya kadar postnişinliğinde bulunduğu dergâh. İlişkili kişi dosyası Mustafa Safvet Efendi : Mustafa Safvet Efendi, II. Meşrutiyet sonrasında Urfa mebusluğu yapan; Tasavvuf gazetesini çıkaran, Olanlar Dergâhı meşîhatinde bulunan ve Tasavvufun Zaferleri’ni yayımlayan son dönem Kādirî şeyhidir.TARİHÎ MEKÂNSalı TekkesiKaynakta geçen mekân Salı Tekkesi , Sefîne-i Evliyâ içinde 1 ayrı kişi veya olay bağlamında anılır. Bu kayıt, eserdeki irşad, postnişinlik, intisap ve defin bağlantıları bir araya getirilerek oluşturulmuştur. Kişi ve gelenek bağlantıları Mekânla doğrudan ilişkilendirilen şahsiyetler: Mustafa Safvet Efendi.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]Sefîne-i Evliyâ - Cilt 3
[2]Meclis-i Meşâyih Defterleri; İKA MŞH MMD-ek-0118_33
[3]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ; Sun‘ullah Gaybî Dîvânı üzerine akademik çalışma; M. Baha Tanman, ‘Oğlanlar Tekkesi’; Mustafa Özdamar, Dersaadet Dergâhları
[4]Kişi dosyasının kaynakları — Mustafa Safvet Efendi
[5]Sefîne-i Evliyâ

Ortak kaynak kataloğunu aç →