Muhammed Şükrü Efendi

Hüseyin Vassâf, hazirede gördüğü taşın vaktiyle özenle yapıldığını ve üzerinde güzel bir Uşşâkî tâcı resmi bulunduğunu kaydeder. Şeyhin yol aidiyetine dair metinde başka bir belge zikredilmez; tâc kabartması bu aidiyetin taş üzerindeki tek işareti olarak durur.

Kitâbe onu “tarîk-ı zümre-i Uşşâkī”nin pîrlerinden sayar, dâima Hakk'a hadsiz şükrettiğini söyler ve son mısrada adını tarihe bağlar: “Firdevs ola menzil-i Muhammed Şükrü” — ebced hesabıyla 29 Ramazan 1141, yani 28 Nisan 1729.

Çerçeve. Burada aktarılan şey bir menkıbe değil, Vassâf'ın gözüyle okuduğu bir belgedir: hakkında kaynaklarda pek az şey bulunan bir şeyhin hem tarikat mensubiyetini hem de vefat tarihini tek başına mezar taşı tespit eder. Gelenek anlatısında şeyhin kimliğini silsile ve menkıbe kurarken, burada o işi taş üstündeki tâc ile bir tarih mısraı üstlenmiştir; bu yüzden kayıt, sözlü rivayetten farklı olarak doğrudan doğrulanabilir niteliktedir.

Sefîne'de verilen adres açıktır: İstanbul'da Mısır Çarşısı civarında, Marpuççular'da, Alacahamam bitişiğindeki Alaca Mescid. Şeyh Muhammed Şükrü Efendi bu caminin haziresinde medfundur.

Vassâf, onun aynı caminin imamı olduğunu kendi tahmini olarak değil, Hâfız Hüseyin Ayvansarâyî'nin Vefeyât-nâme'sindeki kayda dayandırarak yazar. Böylece cami hem görev yeri hem medfen olarak aynı kişide birleşir.

Çerçeve. Vassâf'ın bir başka müellifin eserine açıkça atıf yapması, Sefîne'nin yalnız menâkıb derlemesi değil aynı zamanda kaynak tarayan bir eser olduğunu gösterir. İmamlık kaydı bu yüzden rivayet zincirine değil yazılı bir kayda dayanır; şeyhin mahalle camisi imamlığıyla tekke şeyhliğini birlikte yürüten İstanbul tipi bir zat olduğu da buradan anlaşılır.

Metinde tarih verilerek anlatılan iki ayrı müdahale vardır. Birincisi, 1346 (1927) senesinde caminin mütevellisi olan kadının mezarlığı kaldırıp oraya dükkânlar yaptırma teşebbüsüdür. İkincisi, Evkaf İdaresi'nin kabrin hemen bitişiğine yaptırıp kiraya verdiği marpuççu dükkânıdır; Vassâf bu dükkânın bir kısmının kabrin üzerine geldiğini yazar ve “çok müteessif oldum” diyerek duyduğu üzüntüyü açıkça belirtir.

Çerçeve. Bu satırlar bir velî menkıbesi değil, Cumhuriyet'in ilk yıllarında İstanbul hazirelerinin başına gelenlere dair tarihî bir tanıklıktır. Sefîne'nin bu tür pasajları, eserin aynı zamanda kaybolmakta olan tekke ve hazire coğrafyasının son envanteri olduğunu gösterir; Vassâf'ın teessürü, kayıtla birlikte kendi devrinin tavrını da belgeye geçirir.

Vassâf, kabrin üzerindeki pehle taşının tam ortasından çıkan bir incir ağacının kabri kucaklar hâle geldiğini, taşın büyük ihtimalle bu yüzden kırıldığını yazar. Kırılan taş “demirden kementlerle”, yani demir kenetlerle eski durumuna döndürülmüştür.

Onarım burada bitmez: “Kabrinin ittisâline bir başka pehle taşı bulduk, koyduk, duvar yaptık” cümlesindeki çoğul, işi bizzat yapan veya yaptıran bir grubu, muhtemelen Vassâf ile arkadaşlarını gösterir.

Çerçeve. Kayıt, tekke kültürünün kabir bakımını bir hizmet sayan tarafını somut biçimde gösteriyor: kerâmet beklenmez, taş kaldırılır, kenet vurulur, duvar örülür. Sefîne'nin değeri de burada, menkıbeyi naklederken aynı anda mekânın fizikî durumunu tutanak gibi kaydetmesindedir.