Aşk

Sevginin insanın bütün varlığını kuşatan en ileri derecesi. Tasavvuf dilinde aşk, sâliki benlik iddiasından çıkarıp sevgilinin iradesine yönelten güçlü muhabbeti; varlığın yaratılışındaki sevgi sırrını ve Hakk’a kavuşma arzusunu anlatır.

Sevginin dereceleri

Klasik kaynaklar sevginin hâllerini tek bir değişmez sıraya bağlamaz. Bununla birlikte şu kavramlar sıkça birlikte anılır:

Meveddet

Sevgi sebebiyle kalbin özlem ve bağlılık içinde bulunması.

Hevâ

Gönlün sevgiliye yönelmesi; denetlenmediğinde nefsânî arzu anlamı da taşır.

Hillet

Sevginin kalbin bütün katlarına işlemesi ve dostluk.

Muhabbet

Kötü huylardan arınıp sevgiliye lâyık olma çabası.

Şağaf

Kalbin zarına kadar ulaşan yakıcı sevgi.

Garâm

Ayrılmayan, sürekli ve bağlayıcı sevgi.

Heyâm

Âşığı kendinden geçiren sevgi taşkınlığı.

Valeh

Sevgilinin güzelliği karşısında hayret ve vecd.

Hakikî ve mecazî aşk

Hakikî aşk Hakk’a yönelen sevgidir. Mecazî aşk yaratılmış güzelliğe duyulan sevgiyi ifade eder. Sûfîler mecazî sevginin insanı hakikate taşıyabileceğini söylemekle birlikte, kişiyi bağımlılık, zulüm veya sorumsuzluğa götüren her tutkuyu mânevî aşk saymaz.

Aşkın ateş, şarap, deniz ve delilik mecazlarıyla anlatılması onun dönüştürücü kuvvetini ifade eder. Ateş benliği yakar; şarap sıradan idrakin sınırlarını aşan vecdi; deniz ise sevginin kuşatıcılığını temsil eder. Bu ifadeler çoğunlukla şiirsel ve semboliktir.

Aşk ve kulluk

Tasavvufta aşk şeriatın ve ahlâkın yerine geçen sınırsız bir taşkınlık değildir. Sevginin doğruluğu sadakat, merhamet, hizmet, edep ve kul hakkına riayetle ölçülür. Âşık sevdiğini iddia etmekten çok, sevgisinin gerektirdiği güzel huyları taşımaya çalışır.

Şeriat tarikat yoldur varana
Hakikat mârifet andan içeru

Mevlevî kullanım

“Aşk olsun” Mevlevî çevrelerinde selâm, dua ve mânevî gayret temennisidir. Muhatap “Aşkın cemâl olsun”, ardından “Cemâlin nûr olsun” ve “Nûrun alâ nûr olsun” gibi karşılıklar verebilir. Buradaki aşk, kişisel romantik duygudan ziyade Hakk’a yöneliş ve hizmet neşesidir.