Muhammed Nûrî Şemseddin Efendi

Sefîne'ye göre Yahyâ Efendi türbedarlığı boşaldığında Sultan Abdülmecid, hüsn-i hâl sahiplerinden birinin seçilmesini Fethi Paşa'ya emretmiş; paşa da bu zâtı arz edince irade hemen çıkmıştır.

Nûrî Efendi türbedarlık hizmetine başladıktan sonra Perşembe günleri hatm-i hâcegân yapmış ve zikir âyini icrâ etmiştir. Kaynak, şöhretinin artmasıyla meclislerinin dolup taştığını kaydeder. İstanbul'a geldiğinde çoğunlukla kadınlara vaaz ettiği ve bununla büyük ün kazandığı da ayrıca belirtilir.

Çerçeve. Türbedarlık, İstanbul'da hem maaşlı bir devlet hizmeti hem de fiilî bir irşad imkânıydı; Yahyâ Efendi Dergâhı gibi ziyaretçisi bol bir yerde bu görev, bir Nakşî şeyhine haftalık hatim halkası kurma zemini sağlamıştır. Padişah iradesiyle tayin bilgisi belgesel niteliktedir; kadınlara yönelik vaazlarının kaydı ise dönemin dinî hayatında az yazılan bir alanı görünür kılması bakımından dikkate değerdir.

Nûrî Şemseddin Efendi, Kur'an öğrenip hıfzını tamamladıktan sonra Bayezid ve Süleymaniye medreselerinde Baltacı Hoca Hasan Efendi ile Hâfız Muhammed Emin Efendi'den ilim tahsil etmiştir.

Ardından Kayserili Şeyh Hacı Muhammed Said Efendi'den Nakşibendiyye feyzi almış ve Kırşehir'de Hacı Bektâş-ı Velî Dergâhı'nda, şeyhinin maiyetinde hatm-i hâcegâna katılarak feyz kazanmıştır. Selîmiye Dergâhı'nda irşad eden Ali Behcet Efendi'nin de teveccühüne mazhar olmuştur. Sefîne'nin dipnotu, Said Efendi'nin Hacıbektaş Hankâhı şeyhi olduğunu, 1257/1841'de vefat ettiğini ve Nûrî Efendi'nin annesiyle evlenerek hem şeyhi hem üvey babası hâline geldiğini belirtir.

Çerçeve. Hacı Bektâş Dergâhı'nda bir Nakşî şeyhinin hatm-i hâcegân yürütmesi, 1826 sonrasının özel şartlarının sonucudur: Bektaşî tekkelerinin kapatılmasının ardından bu merkezlere sünnî meşrepli şeyhler tayin edilmiştir. Kaynağın kendisi de bu tayini aynı sebeple açıklar. Buradaki bilgi, kişisel bir intisap kaydı olduğu kadar dönemin tekke siyasetine dair bir belgedir.

Kaynak, Nûrî Şemseddin Efendi'nin halifelerini tek tek sayar: damadı Şeyh Muhammed Nûrî Efendi; Hacıbektaş Hankâhı şeyhi Ispartalı Muhammed Efendi; Göynük'te Akşemseddin Dergâhı şeyhi Hacı Hüseyin Hüsnü Efendi; Fındıklı'da Keşfî Ca'fer Efendi Dergâhı şeyhi Hâfız Ahmed Şevkî Efendi.

Listeye ayrıca büyük camilerin vaizleri de girer: Sultan Bayezid Camii vaizi Harputlu Hacı Mustafa Efendi, Süleymaniye Camii vaizi Kargılı Hâfız Hasan Efendi, Fatih Camii vaizi Trabzonlu Hacı Muhammed Pîr Efendi, Çarşamba kazası müftüsü Hasan Efendi ve Kalkandelenli Şeyh Hacı Mustafa Rûhî Efendi.

Çerçeve. Halife listesi, bir şeyhin tesirinin haritasıdır: burada tekke meşîhatleri ile selâtin camilerinin vaaz kürsüleri, hatta bir taşra müftülüğü aynı halkadan çıkmaktadır. Bu dağılım, XIX. yüzyıl ortasında Nakşî çevrelerin cami cemaatiyle tekke cemaati arasında kurduğu köprüyü gösterir. Adlar ve görevler doğrulanabilir cinstendir; sürelerine dair bilgi verilmemiştir.

Sefîne, sandukanın önündeki levhada “Mevlânâ, Yâ Hazret-i Şeyh Nûreddin Şemsî en-Nakşibendî kuddise sırruhü'l-celî” yazdığını kaydeder. Bu ibâre, onun tekke çevresinde hangi adla ve hangi nisbetle anıldığını gösterir.

Bir başka levhadaki manzume, onu “âfitâb-ı mânevî” diye anar ve kabrinin toprağına yüz sürmeye, orada itikâfa çağırır. Aynı bahiste, türbeye bitişik olan ve o sırada tevhidhâne olarak kullanılan mescide minber koyduran hayır sahibinin Velî-zâde Ahmed Efendi olduğu da belirtilir.

Çerçeve. Levha metinleri, bir kabri ziyaret yerine dönüştüren en somut vasıtadır: unvanı sabitler, ziyaretçiye ne yapacağını söyler. Bunlar tarihî kayıt olarak da değerlidir, çünkü kişinin ölümünden sonra çevresinde oluşan hürmet dilini bugüne taşırlar. Manzumenin çağrısı ise geleneğin ziyaret âdâbına aittir; bir kerâmet iddiası içermez.