Muhammed Sâdık Erzincânî

Adı, doğumu ve kimlik meselesi

Muhammed Sâdık Erzincânî 1136/1723-24'te Erzincan'da doğdu. Uzun süre Erzurum'da bulunması sebebiyle Erzurûmî nisbesiyle de anıldı. Bazı kataloglarda “Müftîzâde” diye gösterilmesi, aynı dönemde yaşayan belâgat ve mantık âlimi Müftîzâde Seyyid Mehmed Sâdık ile karıştırılmasından doğmuştur. Bu dosya iki kişiyi kesin biçimde ayırır.

Tahsil kaydındaki ihtilaf

Sefîne-i Evliyâ ve onu izleyen gelenek kayıtları, Sâdık Efendi'nin Halvetî şeyhi Abdullah Hilmî Efendi'den tahsil gördüğünü nakleder. TDV maddesi bu bilginin doğru olmadığını belirtir. Sâdık Efendi'nin kendi risalelerindeki otobiyografik satırlar bu tahsili doğrulamadığı için kayıt biyografinin kesin olguları arasına alınmamış, yalnız kaynak ihtilafı olarak korunmuştur.

Sofya ve Şam yılları

1153/1740'ta Sofya'da bulunduğu sırada bir şeyhe bağlanmadan kelime-i tevhid zikrine devam ettiğini, yaşadığı şaşkınlık hâli içinde Hızır ile görüştüğünü kendi metninde anlatır. Bu bölüm gelenek içi tecrübe anlatısıdır. 1157/1744'te Şam'a geçti; Emeviyye Camii'nde Hz. Yahyâ türbesi yakınında itikâfta bulunan Nakşibendî-Müceddidî şeyhi Süleyman Kürdî'ye intisap etti ve yaklaşık sekiz yıl onun terbiyesinde kaldı.

Uzun seyahat ve ikinci nispet

Süleyman Kürdî'nin 1165/1752'de vefatı üzerine Kudüs, Arabistan, Kıbrıs, Silifke, Karaman ve Kayseri üzerinden İstanbul'a; Rumeli'de Venedik sınırına, ardından Edirne, Yanbolu, Trabzon, Çıldır, Kars, Kürdistan ve Tiflis'e uzanan geniş bir seyahat hattı izlediğini risalelerinde kaydeder. Erzurum'a yerleşip evlendi. 1170/1756-57'de Kādirî şeyhi Hacı Mahmûd b. Abdülgafûr'un, gelenekteki adıyla Şemsî Bitlisî'nin yanında eğitimini sürdürdü.

Üsküdar ve Alaca Minare Tekkesi

1192/1778'de Erzurum'dan ayrıldı, 1193/1779'da İstanbul'a geldi. Kendi Terbiyenâme kaydına göre 1195/1781'de Üsküdar'daki Hacı Dede Nakşibendî Tekkesi'nde hizmete başladı; ertesi yıl yaşı altmışa yaklaşmıştı. Alaca Minare, Hacı Dede, Pazar ve Sâdık Efendi Tekkesi adlarıyla bilinen dergâhta yaklaşık on dört yıl irşad etti. Tekke onun medfun bulunması ve yeni zikir tertibinin merkezi olması sebebiyle Zenbûriyye âsitânesi kabul edildi.

Zenbûriyye'nin teşekkülü

Sâdık Efendi, Nakşibendiyye-Müceddidiyye'nin beş letâif eğitimini Kādiriyye'nin Abdülvehhâb nispetli yedi esmâ ve nefis mertebeleri tertibiyle bir arada uyguladı. Toplu zikrin arı kovanını andıran sesi sebebiyle bu usule zikr-i zenbûrî veya tevhîd-i nahlî denildi. Zenbûriyye bu sebeple tek köklü yeni bir ana tarikat değil, iki irşad nispetini Sâdık Efendi'nin tertibinde birleştiren Osmanlı koludur.

Halifeleri

Vefatından sonra Alaca Minare postuna İbrâhim Hamdi Ispartavî geçti. Kırkağaçlı Mehmed Emin Efendi ve Kürd Hoca diye tanınan Abdurrahman Harputî diğer bilinen halifelerindendir. Kırkağaçlı Mehmed Emin üzerinden Abalı Hâfız Muhammed Haydar Bergamavî'ye, oradan Yahyâ Âgâh İstanbulî'ye ulaşan hat Zenbûriyye'nin yazılı ve merasim hafızasını taşıdı.

Eserleri

Risâle-i Terbiyenâme tasavvuf âdâbı, ahlâk ve kısa otobiyografiyi; Risâle-i Ma‘rifetü'n-nefs insan gruplarıyla nefis mertebelerini; Risâle-i Mergūbe istiğfar, havâtır ve sâlikin hâllerini; Risâle-i Mahbûb nefsin dört mertebesini şehir sembolüyle ele alır. Sefîne ayrıca Hakîkatü'l-yakīn tercümesini kaydeder ve külliyatı Risâle-i Hamse diye anar. On yedi manzumesi tespit edilmiştir.

Vefatı ve tarih farkı

Rebîülâhir 1209/Kasım 1794'te vefat etti ve tekke hazîresine defnedildi. Arşivde Rebîülevvel 1209/Ekim 1794 ve 1210/1795 kayıtları da bulunur; kendi yaş kaydı ile TDV ve Sefîne'nin ortaklaştığı 1209/1794 ana tarih olarak kullanılmış, farklı ay ve yıl rivayetleri gizlenmemiştir.

Ra‘fet Efendi'nin yakın tanıklığı

Terbiye-nâme'yi istinsah eden ve kendisini şeyhin “mânevî evlâdı” diye tanıtan Ra‘fet Efendi, vefatı sırasında yanında bulunduğunu ve şeyhinin Alaca Minare karşısındaki kendi vakfı Dârü'l-emân Tekkesi'ne defnedildiğini yazar. Bu kayıt sonraki tabakat anlatısından farklı olarak yakın çevreden bir tanıklıktır. Aktardığı tarih mısraı şöyledir:

Geldi bir hâtif, dedi ânîde Ra‘fet târihin:
Nakd-i ömrün verdi, aldı yerine Dârü'l-emân.

Basılı neşirde mısraın ebced hesabına ilişkin farklı sonuçlar bulunduğundan kronoloji yalnız bu hesaba değil, açık 1209/1794 kaydına dayandırılmıştır.

Sâdık mahlasıyla manzumeleri

Sâdık Efendi'nin tekke ve irşad dilini taşıyan manzumelerinden, metni güvenle okunabilen kıtalar şöyledir:

Menba‘-ı feyz oldu çün bu tekyemiz Dârü'l-emân,
Başım üzre gel azîzim, sana verdim hoş mekân.

Dilim olan hüsn-i zannın biz fakîre lutf edip,
Çün tevâzu‘ ettin, ol Hak zâyi‘ etmez bî-gümân.

Sen kabul et bu niyâzım, etme cânâ kîl ü kāl,
Sakın, zinhâr ilm ü fazlın sakla anı misl-i cân.

Keşf-i esrâr etme ârif, bilmeyiz kâmil kemâl,
Kimdir ol sâhib-tasarruf, kandedir sâhib-zamân.

Biz fakîr-i nâtüvânız, hâke yeksân olmuşuz,
Acz ü hayret aldı bizde, kalmadı zevk-i cihân.

Çünkü “ölmeden önce ölünüz” sırrı zâhir oldu hak,
Bâtıl oldu cümle varlık, kalmadı benden nişân.

Kim bize benlikle gelmez, mahv ederse varlığın,
Sâdık oldu; ver emânet, sâhibin bulsun hemân.

Nakşibendî âsitânesine dair kıtalar

Kâbe-i Dârü'l-emân'dır âsitân-ı Nakşibend,
Bütegâh-ı kudsiyândır âsitân-ı Nakşibend.

Cilvegâh-ı evliyâ vü asfiyâdır rûz u şeb,
Feyz-bahş-ı âşıkāndır âsitân-ı Nakşibend.

Râh-ı Hak'ta olmak istersen dilâ ger behremend,
Mahv edip nakş-ı sivâyı ol gulâm-ı Nakşibend.