Şeyh Mahmûd Lâmiî

Emîr Buhârî’nin mânevî kişiliğiyle paralel olarak Nakşibendîliğe bağlılığı, genç yaşta başlattığı şiir ve inşa çalışmalarında onu yine bir Nakşî olan Molla Abdurrahman-ı Câmî’ye yönlendirmiş, daha sonra Câmî’nin önemli eserlerini Türkçe’ye çevirmesini sağlamıştır.

Bu tercüme yoğunluğu sebebiyle bazı kaynaklar kendisini “Câmî-i Rûm” olarak anmış, bazı müellifler ise bu lakabı abartılı bularak şairlik yönünden Abdurrahman-ı Câmî ile kıyas edilemeyeceğini söylemiştir.

Çok iyi bildiği Arapça ve Farsça sayesinde İslâm coğrafyasının edebiyat ve tasavvuf birikimini iyi değerlendirmiş, bilhassa Molla Câmî’nin Farsça eserlerini tercüme ederken nazım ve nesirdeki başarısının en üst seviyesine çıkmıştır.

Gerek medresede öğrendiği ilimler gerek tasavvuf çevrelerinde kazandığı irfan ve olgunluk gerekse araştırmacılığı, yaptığı tercümelerin monoton çeviriden ziyade günün şartlarına göre şekillenen adaptasyon çalışmaları biçiminde yazıya dökülmesini sağlamıştır. Sanat gösterme endişesine fazla kapılmayan Lâmiî, oluşturduğu nazım ve nesir dili sayesinde başta tasavvuf muhitleri olmak üzere ilmiye ve sanat ortamında haklı ve kalıcı bir şöhret kazanmıştır.

Otuz yedi yaşında eser vermeye başlamış, ömrünün geri kalan kısmını yoğun bir telif ve tercüme faaliyetiyle geçirmiştir. İstanbul’a hiç gitmediği halde eserleriyle İstanbul edebiyat ve tasavvuf muhitlerinde tanınmıştır.

Yavuz Sultan Selim’e takdim ettiği Hüsn ü Dil sayesinde 35 akçe yevmiye ile maaşa bağlanınca yalnız ilim ve tasavvufla, eser telif etmekle uğraşarak herhangi bir resmî görev almamıştır.

İnzivâyı seven ağır başlı bir kişiliğe sahip bulunmasına rağmen tok sözlü ve hazırcevap olduğu, fikirlerinde ısrarcı, hatta zaman zaman hezeyana meyyal bulunduğu belirtilir.

Bursa’nın zengin tasavvuf ve kültür ortamında tasavvuf ile edebiyatı buluşturan bir şeyh olarak yaşamıştır.

Divan edebiyatının en çok eser veren temsilcilerinden biridir. Nazım, nesir ve nazım-nesir karışık olarak telif ve tercüme ettiği kitaplarının sayısı otuzu bulmaktadır.

Şerefü’l-insân adlı kitabının başında, eserlerinden gece ve gündüzün saatlerine tekabül eden yirmi dördünün ismini bizzat sayar. Divan edebiyatı, o güne kadar Türkçe’de örneği bulunmayan bazı Şark mesnevilerini onun kaleminden tanımış, yaptığı tercümeler sayesinde yeni konular edinmiştir.

Tercüme-i Nefehât, yalnız bir çeviri metni olarak kalmamış, tasavvuf tarihi araştırmalarında doğrudan atıf yapılan bir kaynak haline gelmiştir. Şems-i Tebrîzî’nin hangi şeyhlere hizmet ettiği ve Anadolu’ya kimin tarafından gönderildiği gibi tartışmalı konularda Câmî’nin kaydı verilirken onun tercümesinin sayfası gösterilir.

Aynı şekilde Halvetiyye silsilesi üzerine yapılan çalışmalarda, silsilede yer alan Dâvûd et-Tâî ve Ma‘rûf el-Kerhî gibi isimlerin biyografileri için kaynaklar arasında “Lâmiî, Nefehâtü’l-Üns Tercümesi” künyesiyle anılır.