ŞAHSİYET DOSYASI

Şeyh Kutbeddin-i Ebheri

Kutbüddin Ebû Reşîd Ahmed b. Muhammed el-Ebherî (ö. 622/1225), Merâga ve Azerbaycan çevresinde yetişen, Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî'den feyiz alan sûfîdir.

Vefat: 1225
Unvan: Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî'nin müridi ve irşad halkası

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Adı ve nisbesi

Tam adı Kutbüddin Ebû Reşîd Ahmed b. Muhammed el-Ebherî'dir. Nisbesi kaynaklarda Ebherî ve Ebhurî biçimlerinde okunur. Sefîne kaydı doğum yerini Semerkant çevresindeki Ebher köyü olarak verir; bu coğrafya kaydı başka Ebher nispetli şahıslarla karşılaştırılmadan genellenmemelidir.

Tahsil ve tasavvufî terbiyesi

Merâga'da büyüdü ve Azerbaycan çevresinde tahsil gördü. Tasavvufî eğitimini Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî'nin yanında sürdürdü. Kaynak onu zâhirî ilimlerde yetkin, irfan ve irşad yönü güçlü bir sûfî olarak anar.

Silsiledeki yeri

Halvetî ve Cerrâhî silsile tertiplerinde Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî'den sonraki aktarım halkalarından biri olarak görünür. Bu kayıt, bütün tarihî tesirlerin yalnız tek çizgide ilerlediği iddiası değildir; belirli yazılı silsilenin tertibini gösterir.

Vefatı

622/1225 yılında vefat etti. Hayatının son dönemi, mezarı ve eserleri hakkında mevcut kaynak metni ayrıntı vermediğinden doğrulanmamış bilgiler eklenmemiştir.

COĞRAFÎ HAFIZA5 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi5 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

YOL BAĞLAMIBayramiyyeYol dosyasını aç →Kişi kaydındaki tarihî yol bağlantısı; sıralı silsilede halka olduğunu tek başına göstermez.Yolun irşad atlasını aç →

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç6 doğrudan bağlantıAğda gör →

ÖĞÜT

Öğütleri

Ahlâk, irşad ve yaşayışa ilişkin sözler

2 kayıt

İlk 2 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Bin sözden bir amel üstündür

Dünyada gönül hoşluğuyla ömür geçiren iki zümreyi sayar ve ilmiyle amel edenin sözünü paha biçilmez mücevhere, amelsizin sözünü kıymetsiz boncuğa benzetir.

Metni gösterMetni daralt

"İki fırka dünyada gönül hoşluğuyla ömür geçirirler. Biri daima ukbâ özlemi ve gamı ile olup dünya ile ilişkisi olmayandır. Diğeri ise bildiği ilmi ile amel eden kişidir ki bunun bir ameli, âhiret kaygısını düşünen kişinin bir amelinden üstündür. Bin sözden bir amel üstündür. Amelsiz kişinin sözü kıymetsiz bir boncuğa benzer. İlmiyle âmil âlimin sözü ise paha biçilmez mücevhere benzer. Mücevher devenin ayağında bile olsa yine cevherdir; boncuk ise asil bir atın veya bir katırın başında olsa yine boncuktur."

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Zâkir, zikir ve mezkûr üzerine

Dil zikrinin ancak her şeyden fenâ bulan kişiye gınâ hali verdiğini, kalbi dünya ve nefisle beraber olanın ise gafil olduğunu söyler.

Metni gösterMetni daralt

"Zâkir her şeyden fenâ bulunca dille zikir ona gınâ hali verir. Böylece o artık gınâ ile fenâdan bekā iklimini müşahede eder, hayât-ı tayyibe ile hayat bulur; seyr-i li-Maallah ve seyr-i Billâh ile seyr-i Fillâh'ı müşahede eder, hatta neyi müşahede etmek istese o nasip olur" buyurmuştur. Ardından, "Gafil odur ki dili ile zikredip kalbi dünya ve nefis ile beraberdir; ne zikri bilir, ne zâkiri, ne de mezkûru" demiştir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

7 kayıt

İlk 6 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Ebheriyye

Ondan doğan yol.

Metni gösterMetni daralt

Sühreverdî'den sonra makamına başhalifesi ve Ebheriyye tarikatının kurucusu Ebû Reşîd Kutbüddîn-i Ebherî oturmuştur.

Çerçeve. Ebü'n-Necîb'in ribâtından üç yol çıkmıştır: yeğeni Şehâbeddin Ömer ile Sühreverdiyye, halifelerinin talebesi Necmeddîn-i Kübrâ ile Kübreviyye, başhalifesi ile Ebheriyye. Üçüncüsü müstakil bir tarikat olarak yaygınlaşmamış, fakat silsile olarak yaşamıştır: Halvetiyye'nin — dolayısıyla Cerrâhiyye'nin — zinciri bu halkadan geçer.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sühreverdî, Ebü'n-Necîb”, c. 38.

TARİHÎ KAYIT

Ebheriyye'nin pîri sayılması

Tarikat erbabı içinde "Ebheriyye tarikatı"nın kurucusu ve pîri olarak anılır.

Metni gösterMetni daralt

Hakkında yazılan bir silsile metni onu "tahkik ehli şeyhlerin üstadı, tedkik ehli pîrlerin seçkini, tarikat ve şeriat yolunu öğretenlerin rehberi" diye tanıtır ve tarikat erbabı içinde "Ebheriyye tarikatı"nın kurucusu ve pîri olarak seçkin bir yere sahip olduğunu belirtir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Silsiledeki yeri

Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî ile Rükneddîn-i Sincâsî arasındaki halkadır; Halvetiyye silsilesi de Şems-i Tebrîzî'ye bağlanan zincir de bu halkadan geçer.

Metni gösterMetni daralt

Halvetiyye silsilesinde adı, Ebü'n-Necîb-i Sühreverdî'den sonra ve Rükneddîn-i Sincâsî'den önce gelir; zincir buradan Şehâbeddîn-i Tebrîzî, Cemâleddîn-i Tebrîzî, İbrâhim Zâhid-i Geylânî, Ahî Muhammed Hârizmî, Pîr Ömer el-Halvetî yoluyla devam eder ve Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî'ye ulaşır.

Aynı halka, Şemseddîn-i Tebrîzî'nin tarikat silsilesinde de görülür: Rükneddin Secâsî'den geriye doğru Kutbeddin Ebû Reşîd Ahmed el-Ebherî'ye, ondan Ziyâeddin Ebü'n-Necîb Abdülkahir es-Sühreverdî'ye, ondan Ahmed Gazzâlî'ye, oradan da Ebûbekr Nessâc, Ebü'l-Kasım Gürgânî, Ebû Osman Mağribî, Ebû Ali Kâtib, Ebû Ali Rûzbârî, Cüneyd-i Bağdâdî, Serî es-Sakatî ve Ma'rûf-i Kerhî yoluyla devam eder.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

İki maddede doğrulanan hat

Silsilenin sağlaması.

Metni gösterMetni daralt

İbrâhim Zâhid'in tarikat silsilesi Cemâleddîn-i Tebrîzî, Şehâbeddin Mahmûd, Rükneddîn-i Sücâsî, Kutbüddîn-i Ebherî vasıtasıyla Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî'ye ulaşır.

Cerrâhî silsilenâmesi de aynı sırayı verir; yalnız adlar biraz farklı yazılır: Rükneddîn Sincâşî (TDV: Sücâsî), Şihâbüddin-i Tebrîzî (TDV: Şehâbeddin Mahmûd), Cemâleddin-i Tüsterî (TDV: Tebrîzî).

Çerçeve. Dört halkanın sırası iki bağımsız kaynakta aynıdır; ayrışma yalnız nisbelerdedir. Bu, silsilenin bu bölümünün sağlam olduğunu gösterir — isimler değil, sıralama esastır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İbrâhim Zâhid-i Geylânî”, c. 21.

KAVRAM

Şam kaydı

Bağdat'tan ayrılış.

Metni gösterMetni daralt

Silsilenâme vefat yerini Şam olarak verir.

Çerçeve. Şeyhi Ebü'n-Necîb, ömrünün sonunda Kudüs'e gitmek üzere yola çıkmış, Haçlı savaşı yüzünden Dımaşk'tan ileri gidememiş ve orada hadis ve zikir meclisleri kurmuştu. Halifesinin Şam'da vefat etmiş olması, o seyahatte kurulan bağın sürdüğünü düşündürür. Kesin kayıt yoktur; ancak vefat tarihi (622/1225) Moğol istilâsının Doğu İran'ı yıktığı yıllara denk gelir ve batıya çekilme yaygındır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Cerrâhî silsilenâmesi (dergâh kaydı).

TARİHÎ KAYIT

Dört halifesi

Halifeleri Mahmud Fakih, Muhammed Mübârek-Şah, Rükneddîn-i Kirmânî ve kaim-i makamı Rükneddîn-i Sincâsî olarak sayılır.

Metni gösterMetni daralt

Kendisinin dört halifesi sırasıyla Mahmud Fakih, Muhammed Mübârek-Şah, Rükneddîn-i Kirmânî ve kaim-i makamı ile postnişini olan Rükneddîn-i Sincâsî'dir. Silsilenin devamı, bu dördüncü halife üzerinden yürümüştür.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

ÖNCEKİ HALKAEbû Necîb Ziyâüddin Abdülkāhir es-SühreverdîEbû Necîb es-Sühreverdî → Kutbüddin Ebherî: Nûreddin Cerrâhî öncesindeki Halvetiyye–Cerrâhiyye ortak aktarım bağlantısı.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 13
Yön: 581 → 582
Tür: Silsile
Hat / varyant: halvetiyye-cerrahiyye
Eser / belge: Silsile-i Cerrâhiyye ve Halvetiyye kol şeması
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak var; tekil konum doğrulanmadı

Kaynakta aktarılan künye: Silsile-i Cerrâhiyye ve Halvetiyye kol şeması

İlişki / dönem açıklaması: Ebû Necîb es-Sühreverdî → Kutbüddin Ebherî: Nûreddin Cerrâhî öncesindeki Halvetiyye–Cerrâhiyye ortak aktarım bağlantısı.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

HALEFİYETRükneddin SincâsîŞeyhi; dört halifesi arasında Sincâsî'yi kāim-i makamı ve postnişini olarak bırakmıştır.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 1023
Yön: 583 → 582
Tür: Halefiyet
Hat / varyant: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Şeyhi; dört halifesi arasında Sincâsî'yi kāim-i makamı ve postnişini olarak bırakmıştır.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

HALEFİYETEbû Necîb Ziyâüddin Abdülkāhir es-SühreverdîBaşhalifesi ve postnişini; Ebheriyye tarikatının kurucusu ve pîridir. Menâkıbnâmede onun şeyhi olarak Bağdat'ta yaşayan Ebü'n-Necîb gösterilir.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 1068
Yön: 665 → 407
Tür: Halefiyet
Hat / varyant: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Başhalifesi ve postnişini; Ebheriyye tarikatının kurucusu ve pîridir. Menâkıbnâmede onun şeyhi olarak Bağdat'ta yaşayan Ebü'n-Necîb gösterilir.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

SONRAKİ HALKARükneddin SincâsîKutbüddin Ebherî → Rükneddin Sincâsî: Nûreddin Cerrâhî öncesindeki Halvetiyye–Cerrâhiyye ortak aktarım bağlantısı.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 14
Yön: 582 → 583
Tür: Silsile
Hat / varyant: halvetiyye-cerrahiyye
Eser / belge: Silsile-i Cerrâhiyye ve Halvetiyye kol şeması
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak var; tekil konum doğrulanmadı

Kaynakta aktarılan künye: Silsile-i Cerrâhiyye ve Halvetiyye kol şeması

İlişki / dönem açıklaması: Kutbüddin Ebherî → Rükneddin Sincâsî: Nûreddin Cerrâhî öncesindeki Halvetiyye–Cerrâhiyye ortak aktarım bağlantısı.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

TALEBESİ / HALİFESİEbû Necîb Ziyâüddin Abdülkāhir es-SühreverdîSilsile metinlerinde ondan sonra gelen halka olarak kaydedilir; bir kayıt onu doğrudan Ebü'n-Necîb Sühreverdî'nin halifesi sayarken, buna itiraz edip Sühreverdî'nin makamına Bitlisli Ammâr b. Yâsir'in geçtiğini söyleyenler de vardır.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 973
Yön: 407 → 665
Tür: Hoca-talebe
Hat / varyant: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Silsile metinlerinde ondan sonra gelen halka olarak kaydedilir; bir kayıt onu doğrudan Ebü'n-Necîb Sühreverdî'nin halifesi sayarken, buna itiraz edip Sühreverdî'nin makamına Bitlisli Ammâr b. Yâsir'in geçtiğini söyleyenler de vardır.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

HALEFİYETRükneddin SincâsîDört halifesinden dördüncüsü, kaim-i makamı ve postnişinidir; silsile onunla devam etmiştir. Şemseddîn-i Tebrîzî'nin Bağdat'ta Rıbât-ı Derece adlı tekkesi bulunan Rükneddin Secâsî'nin dergâhında bir süre kaldığı, silsilesinin de bu yolla Kutbeddîn-i Ebherî'ye ulaştığı kaydedilir.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 974
Yön: 407 → 583
Tür: Halefiyet
Hat / varyant: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Dört halifesinden dördüncüsü, kaim-i makamı ve postnişinidir; silsile onunla devam etmiştir. Şemseddîn-i Tebrîzî'nin Bağdat'ta Rıbât-ı Derece adlı tekkesi bulunan Rükneddin Secâsî'nin dergâhında bir süre kaldığı, silsilesinin de bu yolla Kutbeddîn-i Ebherî'ye ulaştığı kaydedilir.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Dımaşk · SuriyeDımaşkCerrâhî silsilenâmesine göre 622/1225'te vefat ettiği şehir; şeyhi Ebü'n-Necîb de 557/1162'de burada hadis ve zikir meclisleri kurmuştu. İlişkili kişi dosyası Kutbüddin Ebherî : Bu kayıt Şeyh Kutbeddin-i Ebheri ana dosyasıyla birleştirildi.Zencan · İranEbherNisbesini aldığı şehir; kendisine nisbet edilen Ebheriyye'nin adı da buradandır. İlişkili kişi dosyası Kutbüddin Ebherî : Bu kayıt Şeyh Kutbeddin-i Ebheri ana dosyasıyla birleştirildi. İlişkili kişi dosyası Kutbüddin Ebherî : Bu kayıt Şeyh Kutbeddin-i Ebheri ana dosyasıyla birleştirildi.Bağdat · IrakEbü'n-Necîb Ribâtı ve MedresesiŞeyhinin Dicle kenarında kurduğu ribât ve medrese; vefatından sonra makamına o oturmuştur. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Kutbüddin Ebherî : Bu kayıt Şeyh Kutbeddin-i Ebheri ana dosyasıyla birleştirildi.Zencan · İranSühreverdŞeyhi Ebü'n-Necîb'in ve onun yeğeni Şehâbeddin Ömer es-Sühreverdî'nin doğduğu kasaba. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası Kutbüddin Ebherî : Bu kayıt Şeyh Kutbeddin-i Ebheri ana dosyasıyla birleştirildi.Dımaşk · SuriyeDımaşkMuhtemelen on beş ile yirmi yaşları arasında yüksek öğrenim için önce buraya gitti. 954'te (1547) yeniden döndüğü, ardından Kahire'ye geçtiği ve iki şehirde on yıl kadar kaldığı kaydedilir. İlişkili kişi dosyası Garseddin Ahmed Şihâbeddin : Garseddin Ahmed Şihâbeddin (ö. 971/1563-64), Halep, Şam ve Kahire'de tıp, hikmet, matematik, tefsir ve hadis tahsil eden; Osmanlı ülkesinde hekimlik ve telifle geçinen çok yönlü âlimdir.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sühreverdî, Ebü'n-Necîb”, c. 38
[2]TDV İslâm Ansiklopedisi, “İbrâhim Zâhid-i Geylânî”, c. 21
[3]Cerrâhî silsilenâmesi (dergâh kaydı)
[4]Silsile-i Cerrâhiyye ve Halvetiyye kol şeması
[5]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ; Sühreverdiyye silsile kayıtları
[6]Kişi dosyasının kaynakları — Garseddin Ahmed Şihâbeddin

Ortak kaynak kataloğunu aç →