I. İdrîs es-Senûsî

Cağbûb'da doğumu ve eğitimi

Muhammed İdrîs b. Muhammed el-Mehdî es-Senûsî, 12 Mart 1890'da dedesi Muhammed b. Ali es-Senûsî'nin merkez zâviyesini kurduğu Cağbûb'da doğdu. Eğitimini burada Senûsî şeyhlerinin yanında tamamladı. Babası Muhammed el-Mehdî 1902'de öldüğünde on iki yaşında olduğundan tarikatın başına amcasının oğlu Ahmed Şerîf es-Senûsî geçti.

Senûsiyye liderliğine geçişi

Ahmed Şerîf'in I. Dünya Savaşı yıllarında bölgeden ayrılması üzerine Osmanlı Devleti 1917'de İdrîs'i onun halefi kabul etti. İdrîs'in liderliği, tarikat şeyhliği ile sömürge yönetimleri karşısında siyasî temsilciliğin iç içe geçtiği bir dönemde başladı. Bu sebeple hayatı yalnız tasavvufî irşad veya yalnız devlet siyaseti başlığı altında okunamaz.

İtalyan işgali ve antlaşmalar

İdrîs, İtalyan işgaline karşı Ahmed Şerîf ve Ömer el-Muhtâr'ın yürüttüğü silâhlı mücadeleden daha ihtiyatlı bir çizgi izledi. 1920'de er-Recîme, 1921'de Ebû Meryem antlaşmalarını imzaladı ve Ecdâbiye merkezli muhtar bölgenin emîri tanındı. Antlaşmaların şartları tam uygulanmadı; savaş yeniden başlayınca 1922'de Mısır'a geçti, kardeşi Muhammed Rızâ'yı vekil bıraktı ve Ömer el-Muhtâr'ı direnişin sevk ve idaresiyle görevlendirdi.

Sürgün yılları ve bağımsızlık siyaseti

İtalyanlar Senûsî zâviyelerini kapatıp mallarına el koyarken İdrîs Mısır'dan siyasî faaliyet yürüttü. II. Dünya Savaşı sırasında kendisine bağlı Libya Arap Kuvveti İngilizlerle birlikte hareket etti. 1943'te ülkesine dönerek Sirenaik'in bağımsızlığını ilân etti. Trablusgarp, Bingazi ve Fizan temsilcilerinin birleşmesi ve Birleşmiş Milletler kararının ardından federal Libya devletinin kuruluş süreci başladı.

Libya'nın ilk kralı

Libya Millî Meclisi 3 Aralık 1950'de İdrîs'in krallığını ilân etti; bağımsız Libya Krallığı 24 Aralık 1951'de dünyaya duyuruldu. İdrîs döneminde ülke önce federal, 1963'ten itibaren üniter yapıyla yönetildi. Petrol gelirleri devletin imkânlarını büyüttü; fakat bölgesel eşitsizlikler, yabancı üsler, Batı devletleriyle yakın ilişkiler ve yükselen Arap milliyetçiliği yönetime karşı muhalefeti artırdı.

1969 darbesi ve vefatı

İdrîs Türkiye'de bulunduğu sırada, 1 Eylül 1969'da Muammer el-Kaddâfî öncülüğündeki Hür Subaylar darbe yaparak monarşiyi devirdi. Yunanistan üzerinden Mısır'a geçen İdrîs bir daha Libya'ya dönemedi. Mısır vatandaşlığına kabul edildi ve 25 Mayıs 1983'te Kahire'de vefat etti. Medine'deki Cennetü'l-Bakīʿa defnedildi.

Tarihî değerlendirme

İdrîs'in siyaseti, bir yanda İtalyan sömürgeciliği ve savaşın yıkımı, diğer yanda İngiliz desteğine duyulan ihtiyaç arasında şekillendi. Ömer el-Muhtâr'ın silâhlı direnişiyle aynı yöntemleri benimsememiş olması döneminde ve sonrasında eleştirildi. Bununla birlikte Senûsî zâviye ağının meşruiyetini Libya'nın bağımsız devlet çatısına taşıyan kişi de odur. Tarikat liderliği ile krallık makamı arasındaki bu geçiş, modern İslâm dünyasında dinî ağların devletleşme süreçlerine dair önemli bir örnektir.

Son yılları ve vefatı

Krallığının sona ermesinin ardından Mısır vatandaşlığına geçti ve bir daha ülkesine dönemedi. 25 Mayıs 1983 tarihinde Kahire'de vefat etti; kabri Medine'deki Cennetü'l-bakı‘dadır.