İsmâil Fakirullah-ı Tillovî

Ailesi ve doğumu

İsmâil Fakirullah, Siirt’in Tillo kasabasında Receb 1067/Mayıs 1657’nin ilk cuma gecesi doğdu. Arap asıllı ve Şâfiî bir aileye mensuptu. Büyük dedesi Molla Ali’nin 910/1504’te Tillo’ya yerleştiği, babası Molla Kasım’ın kasabanın ilim çevresinde tanındığı aktarılır.

Tahsili ve gündelik hayatı

İlk eğitimini babasından aldı; dinî ilimleri tahsil ederek imamlık ve hatiplik yaptı. Geçimini ziraatla temin etti. Böylece ilim ve ibadeti üretimden koparmayan bir hayat sürdü. Beş çocuğu bulunduğu kaydedilir.

Hac ve sekiz yıllık uzlet

Kırk sekiz yaşında Haremeyn’i ziyaret etti. Dönüşünde yoğun bir cezbe ve istiğrak hâli yaşadığı, sekiz yıl halktan uzak kaldığı anlatılır. Ardından yeniden irşad hizmetine döndü. Bu dönem onun hayatında kamusal hizmetten içe çekilişe, oradan yeniden sohbet ve irşada uzanan belirgin bir eşiktir.

İbrâhim Hakkı ile irşad bağı

En tanınmış müridi Erzurumlu İbrâhim Hakkı’dır. İbrâhim Hakkı, şeyhinin hayatını ve vasıflarını Ma‘rifetnâme başta olmak üzere eserlerinde kaydetti; ona bağlılığını şiirlerinde de dile getirdi. Fakirullah’ın bugün geniş ölçüde tanınmasında bu mürid-mürşid ilişkisinin ve İbrâhim Hakkı’nın tuttuğu kayıtların büyük payı vardır.

İbrâhim Hakkı onu Muhammedî yolun imamı, kemal vasıflarını üzerinde toplayan bir mürşid olarak tasvir eder; tevfik, itidal, üns ve gönül ferahlığını öğretisinin başlıca nitelikleri arasında sayar. Bu övgüler tarihî biyografiden ayrı olarak müridin şeyhine dair tanıklığı ve gelenek içi hafıza şeklinde okunmalıdır.

Tarikat nispetleri

Vassâf, Fakirullah’ın silsilesini bütün halkalarıyla elde edemediğini açıkça söyler. Kaynak onu hem Kādiriyye hem Nakşibendiyye ile irtibatlandırır; mânevî neşvesinin daha çok Nakşibendîlikte göründüğünü belirtir. Bu sebeple ana yol bağlantısı Nakşibendiyye olarak korunmuş, Kādirî nispeti ikinci bir aktarım hattı şeklinde değerlendirilmiştir.

Şöhreti ve devlet çevresindeki itibarı

Şöhretinin Tillo çevresini aştığı, I. Mahmud ve devrin ileri gelenlerinin kendisinden dua talep ettiği aktarılır. Bu kayıt, onun saray mensubu veya resmî görevli olduğu anlamına gelmez; irşad çevresinin ve şöhretinin ulaştığı alanı gösterir.

Vefatı ve Tillo’daki kabri

Şevval 1147/Şubat 1735’te, cuma gecesi vefat etti. Kaynak onu seksen yaşında gösterir. Tillo’da defnedildi; kabri ve çevresindeki yapı, İbrâhim Hakkı’nın ilmî ve mimarî düzenlemeleriyle birlikte önemli bir ziyaret merkezine dönüştü.

Kaynakların sınırı

Eski aktarımın sonunda yer alan 1237/1822 doğumlu Trabzonlu “Şeyh Hakkı Efendi” biyografisi İsmâil Fakirullah’a ait değildir. Bağdat, Trabzon ve sonraki Nakşibendî-Kādirî şeyhlik anlatıları kişi sınırı aşıldığı için bu dosyadan çıkarılmıştır.