Şeyh Fahreddin-i Himmeti

Hayatı ve irşad çevresi

FAHREDDİN-İ HİMMETİ Nazilli'de Ahmed Efendi nam zatın sulbünden 1 265/( 1 849) senesi şehr-i Şa'ba nında (Haziran 1 849) zinet-saz-ı alem-i şuhud oldu. Nazilli'de Mekteb-i Sıb yan'da okuyup, medreseye devam ve muallim-i mahsustan tederrüs eylemiştir. On üç yaşında iken 1 278 senesi Muharreminde (Temmuz 1 86 1 ) Nazilli kazası Müskirat Ki tabeti'ne; 1 284 Recebinde (Ekim 1 867) Nazilli'de muhterık çarşı inşaat komisyon ki tabetine; 1 287 Zi'l-ka'desi'nde (Ocak 1 87 1 ) A'şar Kitabetine; 1 289 Muharrem'inde (Mart 1 872) A'şar Başkitabeti'ne ta'yin edilmiş.

Ba'dehfi hıdmet-i askeriyyesini ifa ederek Şeyh Emin Efendi'nin ilhahıyla lstanbul'a gelmiştir ki Fahri Efendi'nin henüz genç iken müşarünileyhe intisab eylediği nümayan olur. 1 296 Muharreminin yirmi beşinde ( 19 Ocak 1 879) İ stanbul'da Zahire Gümrüğü Kolculuğu'na ba'dehfi Mubassırlığına, icmal mukayyidliğine, manifatura mukayyidli ğine, kantariyye mukayyidliğine, bir sene sonra tahrirat kitabetine irtika ile İstanbul Emtia-i Ecnebiyye Gümrüğü Nezareti tahrirat mümeyyizi oldu. 18 Kanun-ı evvel 1329/(30 Aralık 1 9 1 3)'da tekaüdü icra kılınmıştır.

Eınin Efendi'den ikmal-i süluka muvaffak olup, hilafetle kam-yab olmuş bir ta raftan hıdmet-i devlete müdavim iken diğer taraftan tarikat-ı aliyyeye ikdam eyler di. Himmeti tarikat mahlasıdır.. Azizi seyahata çıktıkça onu tevkil eylerdi. Yirmi beş sene kadar hıdınet-i vekaleti vardır. Aksaray'da Şekerci Sokağı'nda tarikat-ı aliyye i Nakşıbendiyye mahsus dergah harikta yandığından arsası tekke inşa etmek üzere Hazrec-i Şeyh Abdulldh Saldhaddin-i Uşşdki 485 Fahri azize tefviz olunmakla inşa-yı dergaha muvaffak olmuşlardı.

O zaman söyledi ğim tarihtir: Bu dergô.h-ı muallô.yı Cenab-ı Pir' e nisbetle İden inşa Cenab-ı Fahri kim bir şeyh-i zt-şandır Be-feyz.·i himmet-i Plr-i celil inşd-yı dergaha Beca geldik.de tam tarıh-i cevher-dar nümayandır ( Jo'J ) Dergah el'an ma'mur olup Pazar günleri icra-yı ayin olunur v e zikirden evvel usu len hatm-i hacegan yapılır, şart-ı vakıf yerine getirilir.

Azizinin irtihalinden sonra kendilerinde hayret ü istiğrak zuhfüa gelip nihayet 14 Şevval 1 333 ve 1 2 Ağustos 133 1/(24 Ağustos 1 9 1 5 ) tarihinde Çarşamba günü ve da' -ı alem-i fena edip, na'ş·ı münifi azizim Mustafa Efendi gasl eyleyerek ba'de't-tec· hiz ve't-tekfin ikindi namazı Valide Cami' -i Şerifi'nde ba'de'l-eda dergah-ı şerifin bahçesinde ihzar olunan kabirde defn olunmuştur. Altmış sekiz sene muammer olmuşlardır. Gayet nazik, haluk, tarikına sadık, azi· zine aşık bir zat idi. Nahifü'l-bünye olup, kabaca sakallı, mütenasibü'l-endam idi. Da iye-i şöhretten müctenib ve pek mahviyet-kar idi.

Mubahase-i tasavvufiyyeyi sever, erenlerin sözlerinden zevk alırdı. Hz. Salahi'ye çok muhabbeti olup, onun asarını cem' ve tahrir hususunda pek büyük gayret göstermişlerdi. Mahdumları Emin Efendi, pederlerinden bahs ettiği sırada ahd-i sahavet ü şeba betimize tesadüf eden eyyam-ı ahire-i hayatiyyesinde Hz. Salahı Divan'ıyla, asar-ı ali yesinden bir kısmını pek şayan-ı hayret bir azın u himmetle istinsah etmişlerdi. Ay· !arca meşgul oldular. Bu esnada uykusuz geçirdiği geceleri pek çok idi. Bu vecd i tahrire ve Hz.

Salahi ile hem-bezm-i mahremiyyet olduğu bu gecelere bizi alaka-dar etmemek istediği için olacak ki muavenetimiz hakkında bir ima vü işaret dahi göster memiştir. Fahri Efendi merhumun tesettüre meyli ziyade idi. Vazife-i resmiyyesine devam ettiği müddetçe kisve-i mülkiyyeyi labis olurdu. Dergahta bulundukça arakiyye üze rine yeşil sarık sarar kisve-i sUfiyyeye bürünürdü. Yalnız arakiyye giydiği ve haydari yi labis olduğu da kesretle vaki' idi. Evvelce Şeyh Ömer Hulusi Efendi hazretlerine damad olmuştu. Zevceleri irtihal eylemiştir.

Bi'l-ahare burada teehhül edip, Mu hammed Emin ve Salahaddin isminde iki evladı dünyaya gelmiştir. Eınin Efendi ca nişinidir. 486 Sefine-i Evliyıi Bir zamanlar şiirle iştigal ettiğine, yazdığı birkaç manzumeler şehadet eyliyor. Himmeti mahlasıyla söylenmiş manzumelerinden bir kaçı balada yazıldığı gibi, ikisi ni de ber-vech-i ati yazıyorum. Tabiat-ı şi'riyyeleri olmadığından bi'l-ahare bu mes leği terk etmişlerdir.

Alı-ı mazlilm yerde kalmaz müntakimdir ol Gani Akıbet bulur belasın ehl-i İslam düşmeni Doksan üç sal.inde viran itdi Moskof Rum ilin Kendi ülkesinde görsün an karib on mislini Oldular mecbar-ı hicret bunca yüz bin müslimin Nice bin tıfl. u nisa hem kıldılar can terkini Ehl-i servet nice beyler daRılup oldu faklr İhtiyar itmişdi nilçar ıerk-i dar u meskeni Rus Muharebesi esnasında teessür haliyle yazdığı manzumedendir. Duası yerini buldu. Rusya here ü merc oldu. Azizinin hulefasından 286.

sahifede ismi muharrer Hacı Ömer Dede'nin rıhleti ve Manisa'da inşa eylediği dergah hakkındaki manzumesi: Gafl.et·i faniden arif çeşmi bidar eyledi Ma-sivadan kesdi meyli vasl-ı dfdb:r- eyledi Haz:ret·i P"ır'im Hüsameddin yolunda gör bu zat İntisab-ı mürşid ile kesb-i esnu1r eyledi İlm-i esmayı ha/Cıkat mektebinden okuyup Nefsinin ewarnıa agah olup kar eyledi Bezl-i nakd ile mücedded eyleyüp vaz' -ı esas Yapdı bu Dergah-ı Uşşaki'yi ol dar eyledi Fatiha-han ola ihvan rilhU1ıa ıa haşre dek Mecnıau 'l-uşşak kılup madamki lsar eyledi Hazret·i Şeyh Alxlullah Salahaddin-i Uşş3ki .

487 Yazılup tiirlhi dindi Şeyh Ômer Abdü'l-Gani Da'vet-i Hak oldu derhal azm-i dil-dar eyledi ( ı.>I _;l...l.) r.· Jl> J .) ı.>...l Jı ...;.> .::. r.)) - sene 1 293 İnihalleri üzerine söylediğim manzume-i tarihiyyedir: Cenilb-ı Şeyh Fahn alem-i uşşaka zlnetdi VücUd-ı mekremet-efzadu ehl-i aşka ni'metdi Tamilm altmış sekiz yıl dem-güzılr-ı illem olmuşdur Edib ü kani' vü hoş sohbet ü ehl-i muhabbetdi Nazımda Himmeti mahlaslu:lrr ol mürşid-i Hak-bin Tarfkatda kulub-ı ehl-i irfilrıo.

beş[tretdi Visill- i yilr ile dil-şad olup terk-i suy itdi Be-feyZ.-i tam uluvv-ı ziltma tilrlh-i rıhletdi Mübilrek merkadi müstatrak-ı envilr-ı Hak olsun Füyuzu kalb-i Vassdf'a misill-i ayn-ı rahmetdi < rl; > = 1 33 1 < r l; ._;..,Aı ) = 1 333 Müşiirünileyh ile hukuk-ı kadime ve meveddet-i samimiyye meyanemizde cari idi. Tarihi ba'zı şeyler hakkında sorduğum şeylere cevab olmak üzere yazdığı mektu bu aynen ilsak ediyorum: Kendilerini çok severdim ve ale'l-ekser meclislerinde bulunur idim.

Silsile-na me-i Uşşakıyye de Şeyh Emin Efendi'yi beyandan sonra, ' Bu ziitm peyrev-i irfô.m Şeyh Fahn Efendi ' dir Tarik-ı aşk-ı Hak' da reh-nümily-ı semt-i cfüuindır Uyiin-ılrô.-yı candır niir-ı ru-yı tiib-efzilsı Enis-i riih-ı Vassaf ô.şık-ı mahbUb-ı Sübhandır diye arz-ı muhabbet etmiştim. Şeyh Ömer Hulusi Efendi hazretlerine damad olmak şerefi de, kadirlerini bir kat daha i'la eylediği gibi, onların irtihallerinde Himmeti mahlasıyla söyledikleri tarlh-i manzum dahi bir hatıra-i muhassasa teşkil eylemiştir. Atideki mektub kendi yazı ve ifadeleri olup taraf-ı fakiranemden vuku' bulan istiza ha cevab makamındadır.

Teberrüken ve aynen telsik olundu: "HuzüM alilerine! İ zzetlü Efendim Hazretleri! "23 Mart 1 328/(4 Nisan 1 9 1 2) tiirlhiyle kerem-name-i aliyyelerinde te 'llf ve tertibine te şebbüs buyurulan Sefine-i &ıliyd nam kitaba dere olunmak üzere vaki' olan emr ü taleb itze rine Hz.

Plr-i dest-g?rimiz Hüsiimeddln-i Uşşakı (kudılise sırrUhu'l-Bakl) efendimizin hafld.-i alileri tarafından müretteb ve muvakka' numarası biilis ında muharrer me'haz-i mergUbeden vaktiyle kayd u zabt edilmiş olan tercüme-i hali ile riciil-i Uşşiikıyye' den Cendb-ı Saliilıadrn 'in nezdimizde mahfuz ve zeviit-ı sôirede vücUdu meşhUd ve mesmu' iisiir-ı alileri esdmlsini mü beyyin tanzim kılınan pusula leffen takdim olunduğu gibi geçen sene Fındık-zade Dergiihı'nda tilavet olunan mevlid-i şerif esniisında Musullu Hiifız Osman Efendi tarafından Plr-i Müşiirü nileyh hazretleri hakkında Şeyh-i Ekber (kudılise sırrUhu'l-ezher) hazretlerinin Fütuhcit-ı Mekkiyye 'sinden kırdat olunan kıt'a-i Arabiyye fakirce mazbUt ve mukayyed olmadığından taharri ettirilmekte olmasına ve şiiyet bulunamaz ise kendisine müriicaat olunması ba' zı ihva na tenblh olunmuş .

Biııiie naleyh elde edildiginde iıışiia'lldh onun da takdimi mukarrerdir. Mezkur keremııdme-i aliyyeleriııde fakirde mahfuz iisar-ı mevcUdenin , ( Bir iki günde istinsah edebilmek için iare buyunılur ise emniyyeti sG-i isti'mal etmeyeceğimi te'min ederim.

) ibaresiyle bir fıkra münderic idügi görülüp , lede' t-teemmül fıkra-i mezbUre dil-i mir' dtı mukdbiliınde şimdiye degin zan ve belki mahsU.S bile olmayan öyle bir fikrin vücUdu nu ima eder surette iiylne-i safiye/erine aks-enıliiz olmasından dolayı ddiınd saykal u incilii sıııı arzü ettiğim o mir' dtın köşe ve bucaklarında daha ne kadar levs ü gubiirın mestur ve muhtefi bulunduğunu mülahaza ve tahattur ettirerek bir mürebbi ve münebbih-i hakiki oldu da derece-i kadr ü i' tibdrını kendisine taıııttırdı . Teşekkürler ederim. 1kdz ve irşdd buyurdu nuz.

Maanıdfih fakirin zat-ı alilerine olan hüsıı-i muhabbe t ve derece-i i'timiidım icabınca iisdr-ı ınezkureııin istiıısiihına bilii- te'mlııdt eınr ve iirzü-yı aliyyelerinin zuhur u vürUduna her vakit anıdde ve güşiidedir. Hz.

Pir Efendimizin meniikıb-ı aliyyeleri meyiiııında tarafı devletten ba'zı müzekkiriit ı mühimmede murahhas ve vekalet suretiyle bi' z-zdt Biibıiill'de bulunarak ve o mehdfil ve meciilis riyiisetine alarak isbiit -ı vücUd buyurduklarında meşhUd ve ma'lum olan çul nim ten vücUduııa tenıds eder surette ve üstüne de ol vakitki teşrifiit-ı esmii nice makiima ve sı fat-ı me'muriyyete münaslb kürk ve siiire ilbds buyurduğu mezkftr çulun sdir emiinetler içe risiııde ziyaret-i eııdm u ihtiram olunmasıyla ve ceııdzesi Dersaddet' e vürUdunda Üskü dar' daki Paşalimanı denilen mahalde ba'zı harikalar zuhuru oranın ııdm-ı atlkı Öküzlimanı denmekle ma'ruf olmasıyla müstedel ise de meşlhatıııa veyahut arabanm suret-i müruruna dair mübdlağdta bir eserde tesadüf olunaıııamıştır .

MevsUk olan kendi hafidinin mürsel varakada yazmış olduğu tercüme-i hal alınası lciib ediyor. Saliihadln Efendimizi giiyet nefis ve hüsn-i hat ile muharrer daha diğer ba' zı iisılrı Hazret-i Şeyh Abdullfill Salfilladdin-i Uşşakı 489 münderic Dlvan-ı alilerini kitapçı Niyazı Efendi satmak üzere dergaha getirmiş ve zac-ı ali lerine gösterilmesini kendisine kerraren tenbfh ve tefhlm olunmuştu. Eğerçi gelmiş ve müba yaa. edilmiş ise hakikaten bir muvaffakiyettir. Mürsel müsvedde varakası da belki lüztlmu vardır mülahazasıyla leffen ve birlikte olarak iiide kılınmıştır.

Baki afiyette olunuz ve gönülden çıkannayımz azizim. 1 Nisan 1 328/( 1 3 Nisan 1 9 1 2) Muhammed Fahri" Hulefası: Meşhur Tesbihçi Ali Dede, Ahmed Efendi, Mesçi Salih Dede, Mustafa Safi Efendi, Hacı Mustafa Efendi Şeyh Hacı Mustafa Efendi Kayserilidir. Fatih C§.mi' -i şerifinde tahsil-i ulum etmiş, icazet almış. Müddet-i medide kadınlara kürsü şeyhliğinde bulunmuştur. Fahri Aziz'e intisab edip, sinin-i medide çalışarak ikmal-i süluka muvaffak olup, 1 324 senesi şehr-i Ramazanın Ley le-i Kadr'inde ( 14 Kasım 1906) azizim Mustafa Efendi ile birlikte hilafet almıştır. Ta rikat mahlası Sıdki'dir.

Azizimin bidayeten Fındık-zade Dergahı meşihatına bi'l-ahare Asitane-i Hz. Pir hizmetine ta'yini nasılsa bi-hasebi'l-beşeriyye Hacı Mustafa Efendi'nin hiss-i istirkabı nı uyandırmış idi. Keçeciler'deki dergah meşihatı münhal olunca, "Beni buraya t.a'yin için delalet et, inhada bulun." diye müracaat etmekle azizim "Birli.der! Şan-ı vakıf icabın ca Asiwne-i Uşşakiyye'den müstahlef olmak şarttır.

Şartu'l-vakıf ke-nassı's-şılri' nazariyye sine göre sizi oraya inha etmek vakfa karşı hıyanettir." demesine karşı, siz ayrıca hilafet veriniz, teklifinde bulundukta, "Azizimin mastaba-i irfô.nında yan yana bulunduk, rahle i tedrisinde beraber bulunduk. O size hilafet vermiş. Ben onu ibtal ile yeniden size hilafet ve rebilir miyim! RWı-ı aziz titrer, halk güler. Ehlu' llah la' net eder. " diye i'tizar eylemişti. Bu hal hakkı teslim edemeyen Mustafa Efendi'de büyük bir ukde-i iğbirar teşkil etmiştir Bi'l-ahare Hırka-i Şerifte Atikali Paşa Camii ittisalinde ki hanesini tevsian bir Uşşak!

Zaviyesi uyandırmasına muvaffak olup, resm-i güşadında azizimi da'vet et mişler ve azizim icabet buyurmuşlar iken azizimin izzet-i nefsini rencide edecek vasfi yet ibda eylemişlerdi. Azizim derya-dil olup, onların noksanına vermiş ve yine hoş görmüştü. Keçeciler Dergahı, İ zzet Efendi'den tekrar inhilal edince Molla Ahmed Efendi nam halife için yine aynı nakaratı okuyarak oraya ta'yini emrinde ısrar etmişler ise de kabul buyurulmadığından azizim için ateh getirmiştir. Hakkı batılı fark u temyizden acizdir.

Vesayete muhtac olacak derecede ma'lulu'l-efkardır diye aleyhinde mazbata yapıp hükumete takdim etmişler ise de bab-ı hükumette bu işi tedkik edenler mazba tayı mühürleyenlerin hakikattan uzaklaşmış erbab-ı ı'raz olduğuna kana'at hasıl edip, mazbatayı hükümsüz bırakmışlar. Azizimin intihab-kerdesi olan Hazmi Efendi'yi me şihata ta'yin eylemişlerdir. Hal böyle iken afvı ve derya-misal vasi' olan azizim bu iş ler hiç olmamış gibi onlara iltifattan hali kalmamıştır. Mustafa Efendi ziyaret-i Harameyn'e muvaffak olmuştur. Vasfi Bey namın da bir mahdumu vardır.

Dergah-ı şerifin inşasında, "Daru'l-füyOz-ı Uşşak!" ( J:> ;IJ ı)l.!.&-) 243 tarih düşmüştür. Pazar geceleri, icra-yı ayin olunur.

Vaki' olan taleb ve ar zu üzerine tarafımdan söylenen manzumedir: Mufalıham P"ır-i dest-girim Hüsameddin-i Uşşakı Kemal-i feyzidir bu ma'bed-i gül-zar-ı Uşşaki Yapıldı lutf-ı hak.kıla bin üç yüz kırkda bu dergilh Girenler tekke-i ir{arıa oldu yar-ı Uşşakı Hacı Mustafa Sıdk oldu bani hem de post-pıra Füyuz-ı Hazret-i Prr ' e tecellı-zar-ı Uşşakı Anın pek halisane himmetidir iş bu asarı Gelirler cem' olurlar bunda hep ebrılr-ı Uşşaki Keırıill- i aşk ile tevhid ü zikr itmekdedir uşşak Hakayık-bln olanlar görmede esrar-ı uşşaki Bütün ehl-i dile zinet-fezadır nCtr-ı zikıı 'l/lth Kuleı.b-ı aşıkam kapladı eıwlir-ı uşşaki Gel ey aşık safa ashabma in'lim-ı Hak çokdur Misal-i ayn-ı hikmet rCt-nümli ser-şd.r-ı uşşaki Huda tevftkını rehber idince ahdine lutfeı1 Heman hasıl olur maksUd görür didlir-ı uşşaki Gel ey Vassaf gözün aç gaflet itme vakt-i fırsatdır Açılsın dide-i ma'nli görünsün ylir-ı uşşaki Z43.

Bu ibarenin noktalı harflerinin toplanmasıyla 1 300 çıkmaktadır. ( H)

Kalemle tekke arasında bir ömür

Fahreddin Efendi’nin hayatı, son devir İstanbul’unda tarikat ile memuriyetin nasıl iç içe yürüdüğünün örneğidir. Nazilli’de on üç yaşında girdiği kalem hizmeti, kaza ölçeğindeki kâtiplikten başlayıp A‘şâr Başkitabeti’ne kadar ilerlemiş; askerliğinin ardından Şeyh Emin Efendi’nin daveti üzerine İstanbul’a gelmesiyle yeni bir safha açılmıştır.

Başkentte 1879’da Zahire Gümrüğü’nde kolculukla başlayan görevleri, ardı ardına gelen mukayyitlikler üzerinden Emtia-i Ecnebiyye Gümrüğü Nezâreti tahrirat mümeyyizliğine ulaşmış, 1913 sonunda emeklilikle noktalanmıştır. Sefîne, bu resmî hayatın yanında sülûkünü Emin Efendi’nin yanında tamamlayarak hilâfet aldığını da kaydeder.

Aksaray’daki dergâh ve son yılları

Aksaray’da Şekerci Sokağı’ndaki Nakşibendî dergâhı yandıktan sonra arsası kendisine verilmiş, dergâhı yeniden inşa etmiştir. Yeni yapıda âyin Pazar günleri icra edilmiş, zikirden önce hatm-i hâcegân okunarak vakfın şartı korunmuştur.

Son yıllarında Salâhî’nin eserlerini uykusuz gecelerde istinsah etmesi, oğlu Emin Efendi’nin hatırasında yer eden ayrıntıdır. 24 Ağustos 1915 Çarşamba günü vefat etmiş, Vâlide Camii’nde kılınan ikindi namazının ardından kendi dergâhının bahçesine defnedilmiştir. Yerine oğlu Emin Efendi câ-nişîn olmuştur.