Balat Şeyhi Seyyid Hasan Nûrî Efendi

Kimliği ve aile çevresi

Seyyid Hasan Nûrî Efendi, Safer 1029’da (Ocak-Şubat 1620) İstanbul’da doğdu. Kaynaklarda “Balat Şeyhi” diye tanınır. Babası Koca Mustafa Paşa’daki Sünbüliyye Âsitânesi çevresinde hizmet eden Seyyid Mehmed Emin Efendi, dedesi ise uzun yıllar Ebû Eyyûb el-Ensârî Türbesi’nde türbedarlık yapan Seyyid Abdülhâlık Efendi’dir. Bu aile çizgisi, onun Eyüp, Koca Mustafa Paşa ve Balat arasında uzanan dinî ve tasavvufî çevresini açıklar.

İlim, kıraat ve hüsnühat tahsili

Kur’an kıraatini saray imamı Evliyâ Mehmed Efendi ile onun halifesi Yûsuf Efendi’den öğrendi. Zâhirî ilimleri Mültekā şârihi Sinoplu Halil Efendi ve ders-i âm Sâlih Efendi’nin derslerinde tahsil etti. Kaynaklar aklî ve naklî ilimleri tamamlayarak müderris olduğunu kaydeder. Sülüs ve nesih yazıya ilgi duydu; Kadı Abdülkerim Efendi’den hüsnühat meşketti. Kendi hattıyla çok sayıda eser yazdığı, sağlam imlâsı ve güzel yazısıyla tanındığı aktarılır.

Sünbüliyye’ye intisabı

Babasının hac yolculuğu sırasında vefatından sonra aile çevresindeki irşad sorumluluğunu Şeyh Seyyid Kirâmeddin Efendi üstlendi. Hasan Nûrî, aynı zamanda amcazadesi olan Kirâmeddin Efendi’ye intisap ederek Halvetiyye’nin Sünbüliyye kolunda seyrüsülûkünü tamamladı. Böylece aralarındaki bağ yalnız akrabalık değil, açık bir mürşid-mürid ve hilâfet bağıdır. Kaynaklarda Koca Mustafa Paşa şeyhi Necmeddin Hasan Efendi’nin kız kardeşiyle evlendiği de kaydedilir.

Ferruh Kethüdâ Zâviyesi

Şevval 1074’te (Mayıs-Haziran 1664) Balatkapısı içindeki Ferruh Kethüdâ Zâviyesi postuna geçti. Mimar Sinan’ın 970’te (1562-63) inşa ettiği cami, zâviye, mahkeme ve çeşme bütününün camisi aynı zamanda tekkenin tevhidhânesiydi. Vakfiye gereğince tekke şeyhlerinin cuma vaizliği yapması şart koşulmuştu. Hasan Nûrî de yaklaşık yirmi dört yıl bu yapıda postnişinlik, vaaz, ders ve irşad hizmeti yürüttü; “Balat Şeyhi” unvanı bu uzun hizmetten doğdu.

Vaaz, tedris ve irşad

Hasan Nûrî’nin hizmeti yalnız tekke içindeki zikir meclislerinden ibaret değildi. Ferruh Kethüdâ Camii’nde vaaz verdi, talebelere ders okuttu ve Balat çevresinde geniş bir cemaat oluşturdu. İstanbul Ansiklopedisi taslağı onu vaazları, nasihatleri ve irşadıyla tanınan bir fazilet timsali olarak anar. Müderrislikten tekke şeyhliğine uzanan hayatı, XVII. yüzyıl İstanbul’unda medrese tahsiliyle tarikat terbiyesinin birbirinden kopuk olmadığını gösterir.

Nûrî mahlası ve şiiri

Şiirlerinde “Nûrî” mahlasını kullandı. Kaynaklar güzel ilâhileri, tasavvufî şiirleri ve nükteli sözleri bulunduğunu bildirir; fakat müstakil ve eksiksiz bir divanı bugün için tespit edilmiş değildir. Vekāyi‘u’l-Fuzalâ ile tezkireler iki beytini korumuştur. Bu örnekler onun şairlik kudretinin tamamını temsil eden bir divan değil, elde kalan sınırlı edebî izler olarak değerlendirilmelidir.

Ailesindeki şiir ve irşad devamı

Oğullarından Seyyid Mehmed Vahyî, babasından inâbet ve tasavvuf terbiyesi aldı. Hasan Nûrî’nin vefatından sonra Ferruh Kethüdâ Tekkesi postuna geçti; daha sonra Kılıç Ali Paşa, Eyüp Sultan ve Sultan Selim camilerinde vaizlik yaptı. Vahyî’nin hacimli divanı, ailenin tekke, vaaz, şiir ve mûsiki çevreleriyle kurduğu ilişkinin sonraki kuşaktaki en görünür ürünüdür. Diğer oğlu Mehmed Emin Efendi de kaynaklarda zikredilir.

Veba, vefat ve defin

Hasan Nûrî Efendi, İstanbul’da veba salgınının etkili olduğu günlerde hastalandı ve 21 Muharrem 1100’de (15 Kasım 1688) vefat etti. Cenazesi ertesi gün Fâtih Camii’ne getirildi; namazın ardından Eğrikapı dışında, Yâ Vedûd çevresindeki mezarlığa defnedildi. “Mağnî” kelimesi vefatına tarih düşürülmüştür. Kabri uzun süre ziyaret edilen bir makam olarak hatırlanmıştır.

Tarihî ve tasavvufî yeri

Seyyid Hasan Nûrî, Sünbüliyye’nin merkez âsitânesinden Balat’ın mahalle hayatına uzanan irşad ağının önemli halkalarındandır. Kıraat, medrese ve hüsnühat eğitimi; tekke postu, cuma vaazı, tedris ve şiir aynı şahsiyette birleşir. Oğlu Vahyî’ye geçen post ve edebî miras sayesinde bu çizgi XVIII. yüzyıl başlarına taşınmıştır. Hayatı, İstanbul tekkelerinin yalnız inziva ve zikir mekânları değil, eğitim, hitabet, şiir ve mahalle hizmeti merkezleri olduğunu gösterir.