Şeyh Şerif Ahmed Muhyiddin Efendi

Tophane Kādirîhânesi’nde doğumu ve ailesi

Şeyh Şerif Ahmed Muhyiddin Efendi 1852’de İstanbul’un Tophane semtindeki Kādirîhâne Tekkesi’nde doğdu. Kādiriyye’nin Rûmiyye kolunu Osmanlı coğrafyasında teşkilâtlandıran ve bu âsitâneyi kuran İsmâil Rûmî’nin soyundandır. Babası, Kādirîhâne postnişini Seyyid Muhammed Şerefeddin Efendi idi. Böylece çocukluğu yalnız bir aile evinde değil; zikir, vaaz, mûsiki, misafir hizmeti ve tekke idaresinin birlikte yürüdüğü büyük bir irşad merkezinde geçti.

Hıfzı, Arapça ve hat tahsili

Kabataş’taki Avnizâde mahalle mektebine girdi. Kılıç Ali Paşa Camii hatibi Hoca Seyfeddin Efendi’nin yanında Kur’an’ı ezberleyerek hâfız oldu. “Saray hocası” diye tanınan Mehmed Efendi’den Arapça öğrendi; Hâfız Sâlih Efendi’den sülüs ve nesih yazılarını meşk etti. Bu tahsil, onun daha sonra hazırlayacağı geniş not mecmuaları, tekke envanterleri ve şematik silsilenâmelerin yazı ve tertip zeminini oluşturdu.

Meşihat kalemi ve medrese dersleri

1874’te Meşihat Mektûbî Kalemi’nde göreve başladı. Büro hizmetiyle yetinmeyerek Beyazıt Camii’nde Akşehirli Hoca Ahmed Efendi’nin tefsir ve hadis derslerine devam etti; 1882’de icâzet aldı. Kalem tecrübesi ona resmî yazışma, kayıt düzeni ve kurum hafızası kazandırırken cami dersleri ilmî donanımını güçlendirdi.

Kādirîhâne postuna geçişi

Babası Muhammed Şerefeddin Efendi’nin 1884’te vefatı üzerine Kādirîhâne postnişini oldu. Bu görev yalnız âsitânedeki günlük irşadı değil, İstanbul ve Osmanlı coğrafyasındaki Kādirî çevrelerle haberleşmeyi, icâzet ve post meselelerini, vakıf düzenini ve âyin hizmetlerini de kapsıyordu. Ahmed Muhyiddin Efendi’nin ana aidiyeti Kādiriyye’nin Rûmiyye koludur.

II. Abdülhamid devri ve Meclis-i Meşâyih

1890’da II. Abdülhamid tarafından Mecidiye nişanıyla ödüllendirildi. 3 Ocak 1897’de tekke ve tarikat işlerini düzenleyen Meclis-i Meşâyih’in reisliğine tayin edildi; 1902’de bir Osmanlı nişanı daha aldı. Reisliği sırasında tekkelerin daha düzenli ve verimli çalışması için gayret gösterdi, İstanbul tekkelerinin tarihini derleme faaliyetini yakından takip etti ve bu sahada risâleler hazırladı.

Hüseyin Vassâf, onun sarayla ilişkileri ve reisliğe geliş biçimi hakkında eleştirel ifadeler kullanır. Bu değerlendirme Vassâf’ın dönem içi şahsî hükmüdür; Ahmed Muhyiddin’in resmî görevlerini açıklayan tek ve tartışmasız yorum gibi okunmamalıdır.

Tekke tarihçiliği ve kayıt fikri

Ahmed Muhyiddin Efendi’nin kalıcı taraflarından biri, tasavvufî hayatı yalnız sözlü hâtıraya bırakmayıp kişi, tekke, silsile, âdâb ve eser başlıkları altında kaydetmeye çalışmasıdır. İstanbul tekkelerinin adları ve kısa tarihleri, farklı yolların aktarım zincirleri, tekke mûsikisinde okunan ilâhiler ve gündelik tarikat âdâbı onun defterlerinde bir araya geldi. Bu sebeple çalışmaları, geç Osmanlı tasavvuf kurumlarının içeriden hazırlanmış bir arşivi niteliğindedir.

Kebîr Tarîk-ı Sûfiyye Silsilenâmesi

Yirmi beş yılı aşan bir emekle hazırladığı Kebîr Tarîk-ı Sûfiyye Silsilenâmesini 1908’de tamamladı. Eserde çok sayıdaki tarikatın silsilesini şematik biçimde göstermeye çalıştı. Bu çalışma, bütün yolları tek ve ihtilafsız bir çizgiye indiren modern bir soy ağacı değildir; farklı kaynaklarda aktarılan zincirleri karşılaştırma imkânı veren geniş bir silsile derlemesidir.

Tomâr-ı Tekâyâ

Tomâr-ı Tekâyâ, İstanbul’daki 259 tekke hakkında kısa bilgiler ihtiva eder. Yapıların adları, nispetleri ve tarihî durumlarına dair kayıtlar, bugün ortadan kalkmış veya işlev değiştirmiş birçok tekkenin izini sürmek için önemlidir. Defter, şehir tarihi ile tarikat tarihini aynı envanterde buluşturur.

Mâ Hasal-ı Ömrüm

Mâ Hasal-ı Ömrüm, okuduğu eserlerden yaptığı seçmelerle şahıslar ve olaylar hakkındaki notlarını bir araya getiren hacimli bir külliyattır. Tasavvuf ağırlıklı olmakla birlikte biyografi ve hâtırat değeri taşıyan bilgiler de barındırır. Başlığı, ömür boyunca biriken okuma ve tecrübenin defterlere geçirilmesi fikrini yansıtır.

Fütüvvetnâme-i Tarîkat

On iki defterden oluşan Fütüvvetnâme-i Tarîkatta fütüvvet ve tarikat âdâbı, tasavvuf terimleri ve çeşitli klasiklerden derlenen parçalar yer alır. Abdülkādir-i Geylânî’ye nispet edilen el-Gunyeden seçmeler ile Kâbe’nin inşasına ilişkin kayıtlar da bu külliyatın konu genişliğini gösterir.

Mecmûa-yı İlâhiyyât ve mûsiki hafızası

Mecmûa-yı İlâhiyyât, tekkelerde okunan Yunus Emre, Eşrefoğlu Rûmî, Seyyid Nizamoğlu ve başka mutasavvıf şairlere ait ilâhileri bir araya getirir. Bu eser, yalnız şiir metni derlemesi değil, tekke repertuvarının hangi sözlerle yaşadığını gösteren mûsiki ve icra hafızasıdır.

Şükûfenâme ve tabiat merakı

Tıbba özel ilgi duydu; zehirlenme meselesi üzerine çalışırken zehirli bitkileri incelemeye, buradan da çiçek yetiştiriciliğine yöneldi. Kādirîhâne’yi zengin bir çiçek bahçesine dönüştürdüğü aktarılır. Şükûfenâme adlı eseri bu botanik ve çiçek merakının yazılı karşılığıdır. Ayrıca küçük cep defterlerine gündelik notlar kaydetti.

Yanlış eser nispeti

Gülzâr-ı Kādirî’den Bir Yaprak adlı eser bazı kayıtlarda ona bağlanmıştır. Ancak eser Kādirîhâne şeyhi Ahmed Muhyiddin Efendi’ye değil, Emirgân Dergâhı şeyhi Muhyiddin Efendi’ye aittir. İsim benzerliği sebebiyle doğan bu nispet biyografiye dahil edilmemelidir.

Rodos sürgünü, vefatı ve defni

1906’da Rodos’a sürgün edildi. 7 Eylül 1909’da orada vefat etti. Naaşı İstanbul’a getirildi ve Tophane’deki Kādirîhâne hazîresine defnedildi. Ardından oğlu Şerif Abdüşşekûr Efendi Kādirîhâne postuna geçti ve bu görevi 1921’deki vefatına kadar sürdürdü.

Tasavvuf tarihindeki yeri

Ahmed Muhyiddin Efendi, bir yandan Rûmiyye-Kādiriyye’nin aile ve post geleneğini sürdüren şeyh, diğer yandan Meclis-i Meşâyih reisi ve geniş çaplı bir kayıt derleyicisidir. Silsile, tekke, ilâhi, âdâb, botanik ve şahıs notlarını aynı arşiv iradesi içinde toplaması, onu son Osmanlı tasavvuf tarihinin başlıca kaynak şahsiyetlerinden biri yapar.