tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve tarihî çerçevesi
Kaynaklarda Ebû Muhammed Afîfüddin Abdullah b. Ali el-Esedî adıyla geçen sûfî, Kādiriyye’nin erken döneminde oluşan Esediyye kolunun kendisine nispet edildiği şahsiyettir. Doğum tarihi ve yeri hakkında güvenilir bir kayıt bulunmaz. Vefatı 620/1223 olarak verilir. Bu tarih onu Abdülkādir-i Geylânî’nin 561/1166’daki vefatından sonraki ilk iki kuşak içinde konumlandırır.
Esediyye ve Yemeniyye adları
Afîfüddin Abdullah’a nispet edilen yol iki ayrı adla kaydedilmiştir: kurucunun Esedî nisbesinden dolayı Esediyye, başlıca yayılma sahasıyla ilişkili olarak da Yemeniyye. Bunlar birbirinden bağımsız iki tarikat veya iki ayrı silsile değildir; aynı Kādirî şubesinin kaynaklarda kullanılan iki adıdır. Bu sebeple sitede tek kol kaydı altında birleştirilmiştir.
Kādiriyye içindeki yeri
Esediyye/Yemeniyye, Kādiriyye’nin merkezî Bağdat çevresinden farklı bölgelere taşındığı erken safhanın örneklerinden biridir. XIII. yüzyıl başlarında bir şeyhin adı, nisbesi ve faaliyet coğrafyası etrafında belirginleşen bu tür şubeler, sonraki yüzyılların geniş teşkilâtlı tarikat kollarıyla bütünüyle aynı yapıda düşünülmemelidir. Afîfüddin Abdullah’ın tarihî önemi, Kādirî nispetin erken dönemde yerelleşmesini temsil etmesidir.
Yemen ve Anadolu kaydı
Harîrîzâde’ye dayanan başvuru kaynakları Esediyye/Yemeniyye’nin Yemen’de ve Anadolu’da yayıldığını bildirir. Modern araştırmalarda da Afîfüddin Abdullah, Kādirîliğin Anadolu’ya ulaşmasında adı anılan erken şahsiyetlerden biri olarak gösterilir. Bununla birlikte hangi şehirlerde bulunduğu, Anadolu’ya bizzat gelip gelmediği, burada kurduğu tekkeler ve yetiştirdiği halifelerin adları mevcut kısa kayıtlarda açıklanmaz. Bu yüzden genel yayılma bilgisi korunmuş, fakat belirli bir şehir, tekke veya kişi bağlantısı kesinleştirilmemiştir.
Erken Yemen Kādirî çevresi
Afîfüddin Abdullah’ın nispeti; Hikemiyye, Beceliyye, Ehdeliyye ve Gaysiyye gibi Yemen’de görülen başka erken Kādirî çevrelerle aynı tarihî zeminde okunur. Ancak yakın dönemli olmaları, aralarında doğrudan şeyh-halife ilişkisi bulunduğunu tek başına kanıtlamaz. Esediyye/Yemeniyye bu ağ içinde kendi kurucu nispeti ve adıyla yer alır.
Yazılı hafızadaki yeri
Afîfüddin Abdullah hakkında günümüze ulaşan bilgi, ayrıntılı bir menâkıbnâme veya müstakil biyografiden ziyade tarikat tabakatı ve kol tasniflerindeki kısa kayıtlara dayanır. Güvenilir biçimde söylenebilen çekirdek; tam künyesi, 620/1223 vefat tarihi, Esediyye ile Yemeniyye adlarının aynı şubeyi göstermesi ve yolun Yemen-Anadolu yayılma kaydıdır. Ona ait olduğu doğrulanmış bir eser adı mevcut başvuru kaynaklarında verilmez.