Tablîzâde Aklî Ali Efendi

Bursa'da tahsil ve musiki

Bursa'da doğdu ve devrin âlimlerinden ilim ve edep tahsil etti. Halvetî şeyhi Debbağ Yunuszâde Mustafa Efendi'ye intisap ederek tarikat eğitimini tamamladı. Sesinin elverişliliği sayesinde musikişinaslardan zikir ve savt meşk etti; mürşidinin meclisinde zâkir oldu.

İki irşad çevresi

Mürşidi 1085/1674-75'te vefat edince Enarlı Zâviyesi şeyhi Konevî Seyyid Mehmed Efendi'nin hizmetine girdi. Fenârî Ahmed Paşa Zâviyesi postnişini İsmâil-i Mükahhal'in 1113/1701-02'de vefatı üzerine Konevî Mehmed'in izniyle bu zâviyenin postuna geçti.

Vefatı

Yaklaşık üç yıl irşad hizmetinden sonra 17 Şaban 1116/15 Aralık 1704'te vefat etti ve Yeniyer Mezarlığı'na defnedildi.

Aklî mahlası

Kaynak onu hoşsohbet, nüktedan, güzel sesli ve musikiye vâkıf biri olarak tanıtır. Aklî mahlasıyla şiir söyledi.

Zâkirbaşılık ve kaybolan mûsiki mirası

Kaynak, Aklî Ali Efendi’nin mûsiki terbiyesini intisap ettiği tekkenin içinde aldığını belirtir: Yahyâ Efendi (Mühtedî) ve diğer mûsikişinaslardan dinî eserler meşkederek kendini yetiştirmiştir. Güzel sesi ve zikre hâkimiyeti kısa zamanda dikkat çekmiş, Debbağzâde Tekkesi’nin zâkirbaşılığına getirilmiştir. Zâkirbaşılık, yalnız güzel sesle ilâhi okumak değil; zikir meclisinin usulünü, sırasını ve topluluğun nefesini idare etmek demektir.

Şiir tarafında daha çok gazelleri ve tarih manzumeleriyle tanınmıştır; ancak şiirlerini topladığı bir divanına rastlanmamıştır. Mûsiki tarafında ise kaynak dikkat çekici bir rivayet nakleder: şöhretli bir neyzen olduğu ve binden fazla beste yaptığı söylenmektedir. Buna karşılık zamanımıza ulaşan herhangi bir eseri bilinmemektedir.

Bu iki kayıt bir arada okunduğunda, XVII. yüzyıl sonu Bursa tekke mûsikisinin nasıl bir hafıza sorunuyla anıldığı görülür: icra ve meşk sözlü olarak yürüdüğü, notaya alma yaygınlaşmadığı için bir zâkirbaşının bütün repertuvarı kendisiyle birlikte kaybolabilmektedir. Binden fazla beste rivayeti bu sebeple bir eser sayımı gibi değil, çağdaşlarının onun üretkenliği hakkındaki hükmünün ölçüsü olarak değerlendirilmelidir.