Ara
Menü

Sultan Veled

Sultan Veled (25 Rebîülâhir 623 / 25 Nisan 1226, Lârende – 10 Receb 712 / 11 Kasım 1312, Konya); Mevlânâ'nın büyük oğlu, mutasavvıf-şair. Mevlevîliğin âdâb ve erkânı onun döneminde teşekkül etmeye başlamıştır.

Doğum
1226
Vefat
1312
Unvan
Mevleviyye’nin teşkilâtlanmasında belirleyici âlim, şair ve postnişin

Doğumu ve adı

25 ahir">Rebîülâhir 623'te (25 Nisan 1226) Lârende'de doğdu; Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin büyük oğludur. Mevlânâ tarafından ona dedesinin adı verilmiş (Bahâeddin Muhammed Veled), şiirlerinde “Veled” mahlasını kullanmıştır.

Annesi Semerkantlı Lala Şerefeddin'in kızı Gevher Hatun'dur.

Yetişmesi ve intisapları

Babasının sohbet meclislerinde yetişen Sultan Veled, tahsilini kardeşi Alâeddin ile birlikte Dımaşk'ta sürdürdü.

İntisap silsilesi şöyledir: ilk olarak dedesine, babasının da mürşidi olan Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî'ye; onun vefatının (639/1241) ardından Şems-i Tebrîzî'ye; daha sonra babasının halifeleri Selâhaddîn-i Zerkûb ve Hüsâmeddin Çelebi'ye bağlandı.

Makamı üç defa reddetmesi

Babası vefat edince, Hüsâmeddin Çelebi başta olmak üzere diğer ileri gelen Mevlevîler'in Mevlânâ'nın makamına geçmesi konusundaki ısrarlarına rağmen bunu kabul etmeyip Hüsâmeddin Çelebi'ye tâbi oldu.

Hüsâmeddin Çelebi'nin vefatından (683/1284) sonra Kerîmüddin b. Bektemur'a intisap ederek kendi ifadesine göre yedi yıl hizmetinde bulundu.

Ancak Şeyh Kerîmüddin'in 691'de (1292) vefatının ardından Mevlânâ'nın makamına geçip irşad faaliyetine başladı — yani babasının vefatından on dokuz yıl sonra.

Tarikatı kurumlaştırması

Anadolu'nun çeşitli şehirlerine gönderdiği halifeleriyle tarikatın yayılmasını sağladı. Halifelerinden birkaçı: Kırşehir'in doğu tarafında bir Mevlevî zâviyesi kuran Süleyman Türkmânî, Erzincan'a gönderilen Hüsâmeddin Hüseyin ve Amasyalı Alâeddin.

Mevlevîliğin âdâb ve erkânı Sultan Veled döneminde teşekkül etmeye başlamıştır. Nitekim Mevlevî mukabelesinde semâhânenin üç defa devredilmesinden ibaret “devr-i veledî” zikrinin başlatılması ona izâfe edilmektedir.

Ayrıca Hüsâmeddin Çelebi zamanında Alemüddin Kayser tarafından yaptırılan Mevlânâ Türbesi'nin tarikatın âsitânesi hâline gelmesi için faaliyette bulunmuş, Maârif'te övdüğü Sultan II. Gıyâseddin Mesud'un türbeye vakıflar tesis etmesini sağlamıştır.

Ailesi

Mevlânâ'nın isteği üzerine evlendiği Selâhaddîn-i Zerkûb'un kızı Fâtıma Hatun ile evliliğinden Celâleddin Emîr Ârif Çelebi adında bir oğlu, Mutahhara Hatun (Âbide) ve Şeref Hatun (Ârife) adlarında iki kızı dünyaya geldi.

Fâtıma Hatun'dan sonra câriyeleri Nusret Hatun ve Sünbüle Hatun ile evlenmiş; Nusret Hatun'dan Çelebi Şemseddin Emîr Âbid, Sünbüle Hatun'dan Çelebi Selâhaddin Emîr Zâhid ve Çelebi Hüsâmeddin Emîr Vâcid doğmuştur.

Vefatı

10 Receb 712'de (11 Kasım 1312) Konya'da vefat etti ve babasının sağ tarafına defnedildi. Yerine oğlu Emîr (Ulu) Ârif Çelebi geçti.

Şairliği

Kendi ölçüsünü kendisi koyar: “Babasının verdiği bilgiden ve velîlikten başka Veled'in ne bilgisi ne de velîliği vardır”; “Veled'e iyi ve kötü ne geldiyse ey kâmil kişi, Hakk'ın celâli ve O'nun altın gibi olan sözünün bağışıdır.”

Eserlerinde muhteva ve üslûp açısından babası Mevlânâ'yı takip etmiştir. Divanındaki bütün şiirlerinde Mevlânâ'nın edası, ifadesi, istiareleri, kullandığı vezin ve redifler vardır; diğer eserlerinde çoğu zaman onun sözlerinden aynen iktibaslarda bulunmuştur.

Ayrıldığı nokta ise anlatım biçimidir: Mevlânâ'ya oranla Sultan Veled'de hikâyeli anlatım oldukça azdır; bu yönüyle mesnevileri Mesnevî'den farklılaşır. Sade ve akıcı bir Farsça kullanmıştır.

Türkçe şiiri

Bazan Türkçe şiirler de söylemiştir: divanında on dört Türkçe gazel bulunur; Velednâme'nin yetmiş altı, Rebabnâme'nin 162 beyti Türkçedir. Farsça ve Türkçe şiirleri yanında Arapça ve Rumca şiirleri de vardır.

Kaynağın hükmü açıktır: Türk edebiyatında Mevlânâ tesiri onunla başlamıştır.

Rebabnâme'nin Türkçe beyitleri Hammer-Purgstall, Vickerhauser, Fleischer, Radloff, Bernhauer, Salemann, Kúnos, Tury, Smirnov gibi şarkiyatçılarca incelenmiştir. Türkçe şiirlerini Veled Çelebi derlemiş (1341), Mecdut Mansuroğlu dil özellikleri bakımından inceleyerek yayımlamıştır (1958). Arapça şiirleri Veyis Değirmençay tarafından Türkçeye çevrilmiştir (1996).

COĞRAFÎ HAFIZA7 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi7 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

Ağ ve yol

Hayatından kayıtlar

İlk 4 kayıt gösteriliyor

BİYOGRAFİK KAYIT

On dokuz yıl kabul edilmeyen makam

Babasının yerine geçmeyi reddedişi.

Metni gösterMetni daralt

Mevlânâ vefat edince Hüsâmeddin Çelebi başta olmak üzere ileri gelen Mevlevîler'in makamına geçmesi konusundaki ısrarlarına rağmen bunu kabul etmeyip Hüsâmeddin Çelebi'ye tâbi oldu.

Hüsâmeddin'in vefatından (683/1284) sonra bu defa Kerîmüddin b. Bektemur'a intisap ederek kendi ifadesine göre yedi yıl hizmetinde bulundu.

Çerçeve. Ancak 691'de (1292) Kerîmüddin'in vefatının ardından makama geçti — babasının ölümünden on dokuz yıl sonra. Kendi ölçüsü bu tavra uyar: “Babasının verdiği bilgiden ve velîlikten başka Veled'in ne bilgisi ne de velîliği vardır.”

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sultan Veled”, c. 37, s. 521-522.
BİYOGRAFİK KAYIT

Dört mürşid

Babasının değil, babasının şeyhlerinin müridi.

Metni gösterMetni daralt

Sırasıyla: dedesine ve babasının da mürşidi olan Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî'ye, onun vefatının (639/1241) ardından Şems-i Tebrîzî'ye, daha sonra babasının halifeleri Selâhaddîn-i Zerkûb ve Hüsâmeddin Çelebi'ye bağlandı.

Çerçeve. Şems'e intisabı, babasının onu Şam'a gönderip Şems'i geri getirtmesiyle aynı yılların işidir. Selâhaddin'e bağlanması ise akrabalıkla pekişti: Mevlânâ'nın isteği üzerine onun kızı Fâtıma Hatun ile evlendi.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sultan Veled”, c. 37, s. 521-522.
BİYOGRAFİK KAYIT

Babasının sağ tarafı

Konya'daki kabri.

Metni gösterMetni daralt

10 Receb 712'de (11 Kasım 1312) Konya'da vefat etti ve babasının sağ tarafına defnedildi. Yerine oğlu Emîr (Ulu) Ârif Çelebi geçti.

Çerçeve. Aynı türbenin tarikatın âsitânesi hâline gelmesi için bizzat faaliyette bulunmuş ve Sultan II. Gıyâseddin Mesud'un oraya vakıflar tesis etmesini sağlamıştı. Kurumu kurup içine gömülmüştür.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sultan Veled”, c. 37, s. 521-522.
BİYOGRAFİK KAYIT

Anadolu'ya dağılan halifeler

Tarikatın yayılma mekanizması.

Metni gösterMetni daralt

Makama geçtikten sonra Anadolu'nun çeşitli şehirlerine gönderdiği halifeleriyle tarikatın yayılmasını sağladı.

Adı zikredilenler: Kırşehir'in doğu tarafında bir Mevlevî zâviyesi kuran Süleyman Türkmânî, Erzincan'a gönderilen Hüsâmeddin Hüseyin ve Amasyalı Alâeddin.

Çerçeve. Mevlevîlik, dağınık bir muhabbet çevresinden şehir şehir zâviyesi olan bir tarikata bu dönemde dönüşmüştür.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sultan Veled”, c. 37, s. 521-522.

Eserleri ve metinleri

İlk 6 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Velednâme (İbtidânâme)

İlk dönem Mevlevîliğinin ana kaynağı.

Metni gösterMetni daralt

Üç mesnevisinin ilkidir. Müellifin verdiği ad Mesnevî-yi Veledî olmakla birlikte Velednâme ismiyle meşhur olmuş, “ibtidâ” kelimesiyle başladığı ve ilk mesnevisi olduğu için İbtidânâme adıyla da anılmıştır.

Değeri şuradadır: Ferîdun Sipehsâlâr'ın Risâle'siyle Ahmed Eflâkî'nin Menâkıbü'l-ârifîn'inin başlıca kaynağı sayılır ve Sultan Veled burada babası Mevlânâ, halifeleri ve yakın çevresi hakkında en güvenilir bilgileri aktarmıştır.

690'da (1291) manzum ve mensur karışık yazılmıştır; mukaddime hariç 165 konu başlığı, toplam 9007 beyit — bunların yetmiş altısı Türkçe, 180'i Arapça, yirmi üçü Rumcadır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: nşr. Celâleddin Hümâî, Tahran 1315 hş. / trc. Abdülbaki Gölpınarlı, Ankara 1976.
TARİHÎ KAYIT

Rebabnâme

Mesnevî vezninde, Mevlânâ-Şems ilişkisine dair.

Metni gösterMetni daralt

“Rebabın ağlayıp inlemesinden aşka dair yüzlerce nükte dinleyin” anlamındaki beyitle başlar; 700 (1301) yılında Mevlânâ'nın Mesnevî'siyle aynı vezinde, manzum ve yer yer mensur olarak yazılmıştır.

Mukaddimesiyle birlikte 106 başlık ve toplam 8124 beyit; 162'si Türkçe, otuz altısı Arapça, yirmi ikisi Rumcadır. Eserde Mevlânâ-Şems ilişkisine dair bilgiler mevcuttur.

İlk defa F. Wilhelm Radloff yayımlamış (1889); Veyis Değirmençay üzerine doktora çalışması yapmıştır (1996).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: nşr. F. W. Radloff, St. Petersburg 1889.
TARİHÎ KAYIT

İntihânâme

Üçüncü mesnevi.

Metni gösterMetni daralt

Mevlânâ yolu, Şems ile ilişkiler ve semâa dair konuların anlatıldığı eser, mukaddime dışında 120 başlık ve 8313 beyit ihtiva eder.

Adı ilk mesnevisiyle simetriktir: İbtidânâme (başlangıç) — İntihânâme (son).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: İÜ Ktp., FY, nr. 1009 / nşr. Muhammed Alî-i Hızânedârlu, Tahran 1374 hş..
TARİHÎ KAYIT

Dîvân

Dört dilde 13.335 beyit.

Metni gösterMetni daralt

Farsça (826 gazel, otuz iki kaside, dokuz kıta, on terciibend ve terkibibend, yirmi üç musammat, 451 rubâî), Arapça, Türkçe ve Rumca şiirlerden oluşur; toplam 13.335 beyittir.

Gazellerin çoğu Mevlânâ'nın gazellerine nazîre olarak yazılmıştır.

Feridun Nafiz Uzluk (1941) ve Asgar-i Rabbânî (Tahran 1338 hş.) yayımlamış; rubâîlerini Veyis Değirmençay Türkçeye çevirmiştir (1996).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: nşr. Feridun Nafiz Uzluk, Ankara 1941.
TARİHÎ KAYIT

Maârif

Tek mensur eseri — ve babasına mal edilişi.

Metni gösterMetni daralt

Sultan Veled'in Farsça mensur tek eseridir. Elli altı bölümden oluşur ve mesnevilerinde anlattığı konuları tekrar eder.

Kayda değer bir yanlış nisbet hikâyesi vardır: Mevlânâ'ya ait sanılıp Fîhi mâ fîh'in II. cildi olarak İran'da basılmıştır (Tahran 1334 hş.). Necîb Mâyil-i Herevî beş yazma nüshayı esas alarak neşretmiş, Meliha Tarıkâhya (Anbarcıoğlu) Türkçeye (1949), Eva de Vitray-Meyerovitch Fransızcaya (1982) çevirmiştir.

Aynı eserde Sultan II. Gıyâseddin Mesud'u övmüştür — türbeye vakıf tesis ettiren hükümdar.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: nşr. Necîb Mâyil-i Herevî, Tahran 1367 hş..
ESER / METİN

Nisbeti şüpheli eserler

Kâtib Çelebi'nin ve Gölpınarlı'nın kayıtları.

Metni gösterMetni daralt

Kâtib Çelebi, Sultan Veled'in Hanefî âlimlerinden Ebü'l-Kāsım Nâsıruddin Muhammed b. Yusuf es-Semerkandî'nin fıkha dair en-Nâfi' fi'l-fürû' adlı kitabına manzum bir şerh yazdığını kaydetmiştir.

Abdülbaki Gölpınarlı da kaynak belirtmeden Işknâme, Tırâşnâme ve Risâle-i İ'tikād gibi eserleri ona nisbet etmiştir.

Çerçeve. Tırâşnâme ve Işknâme aynı zamanda Mevlânâ'ya da nisbet edilen ve aidiyeti şüpheli bulunan metinlerdir — baba ile oğul arasında salınan bir grup.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sultan Veled”, c. 37, s. 521-522.

Kavram dünyası

İlk 4 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Devr-i veledî

Semâhânenin üç defa devredilmesi.

Metni gösterMetni daralt

Mevlevî mukabelesinde semâhânenin üç defa devredilmesinden ibaret “devr-i veledî” zikrinin başlatılması ona izâfe edilmektedir.

Adını ondan alan bu bölüm, mukabelenin semâdan önceki yürüyüş safhasıdır ve bugün de aynı adla anılır.

Mevlevîliğin âdâb ve erkânı Sultan Veled döneminde teşekkül etmeye başlamıştır — devr-i veledî bunun en görünür kalıntısıdır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sultan Veled”, c. 37, s. 521-522.
TARİHÎ KAYIT

Âsitâne

Tarikatın merkez dergâhı.

Metni gösterMetni daralt

Âsitâne, bir tarikatın pîr makamını barındıran merkez dergâhıdır.

Sultan Veled, Hüsâmeddin Çelebi zamanında Alemüddin Kayser tarafından yaptırılan Mevlânâ Türbesi'nin tarikatın âsitânesi hâline gelmesi için faaliyette bulunmuş, Maârif'te övdüğü Sultan II. Gıyâseddin Mesud'un türbeye vakıflar tesis etmesini sağlamıştır.

Vakıf, bir yapının kurum olarak sürmesinin şartıdır; Konya âsitânesinin altı asırlık devamlılığı bu adımla başlar.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sultan Veled”, c. 37, s. 521-522.
TARİHÎ KAYIT

Mülemma

İki dilin bir şiirde örülmesi.

Metni gösterMetni daralt

Mülemma, bir manzumede iki (veya daha çok) dilin birlikte kullanılmasıdır.

Sultan Veled'in divanında Farsça-Arapça, Farsça-Türkçe ve Farsça-Rumca mülemma'lar bulunur; Rumca yirmi bir beyit vardır.

Çerçeve. Bu çok dillilik XIII. yüzyıl Konya'sının kendisidir: Farsça edebiyatın, Arapça ilmin, Türkçe halkın ve Rumcanın bir arada konuşulduğu bir şehir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sultan Veled”, c. 37, s. 521-522.
KAVRAM

Türk edebiyatında Mevlânâ tesirinin başlangıcı

Türkçe beyitlerin ağırlığı.

Metni gösterMetni daralt

Divanında on dört Türkçe gazel, Velednâme'de yetmiş altı, Rebabnâme'de 162 Türkçe beyit bulunur.

Kaynağın hükmü: Türk edebiyatında Mevlânâ tesiri onunla başlamıştır.

Rebabnâme'nin Türkçe beyitleri Hammer-Purgstall'dan Radloff'a, Kúnos'tan Smirnov'a kadar bir dizi şarkiyatçı tarafından incelenmiş; Mecdut Mansuroğlu bunları dil özellikleri bakımından inceleyerek yayımlamıştır. Eski Anadolu Türkçesinin en erken şiir malzemesindendir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Mecdut Mansuroğlu, Sultan Veled'in Türkçe Manzumeleri, İstanbul 1958.

Şeyh, halife, aile ve post ağı

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Konya · TürkiyeMevlânâ Türbesi, Konya10 Receb 712'de (11 Kasım 1312) vefat edip babasının sağ tarafına defnedildiği yer. Bu türbenin tarikatın âsitânesi hâline gelmesi için bizzat faaliyette bulunmuş, II. Gıyâseddin Mesud'un vakıflar tesis etmesini sağlamıştı.Karaman · TürkiyeKaraman (Lârende)25 Rebîülâhir 623'te (25 Nisan 1226) doğduğu şehir; babası Mevlânâ o sırada burada, dedesi Bahâeddin Veled'in müderrislik yaptığı medresede bulunuyordu. İlişkili kişi dosyası Sultan Veled : Sultan Veled (1226–1312), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin oğlu; Hüsâmeddin Çelebi’nin ardından irşad makamını üstlenen, Mevlevî çevrenin teşkilâtlanması ve yazılı hafızasının oluşmasında belirleyici mutasavvıf şairdir.Dımaşk · SuriyeDımaşkTahsilini kardeşi Alâeddin ile birlikte sürdürdüğü şehir; babası da gençliğinde burada okumuştu ve sonradan Şems'i aramak için buraya defalarca gelecekti. İlişkili kişi dosyası Sultan Veled : Sultan Veled (1226–1312), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin oğlu; Hüsâmeddin Çelebi’nin ardından irşad makamını üstlenen, Mevlevî çevrenin teşkilâtlanması ve yazılı hafızasının oluşmasında belirleyici mutasavvıf şairdir.Kırşehir · TürkiyeKırşehirHalifesi Süleyman Türkmânî'nin şehrin doğu tarafında bir Mevlevî zâviyesi kurduğu yer. İlişkili kişi dosyası Sultan Veled : Sultan Veled (1226–1312), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin oğlu; Hüsâmeddin Çelebi’nin ardından irşad makamını üstlenen, Mevlevî çevrenin teşkilâtlanması ve yazılı hafızasının oluşmasında belirleyici mutasavvıf şairdir.Erzincan · TürkiyeErzincanHalifesi Hüsâmeddin Hüseyin'in gönderildiği şehir — Mevlevîliğin doğuya yayılmasının ilk durağı. İlişkili kişi dosyası Sultan Veled : Sultan Veled (1226–1312), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin oğlu; Hüsâmeddin Çelebi’nin ardından irşad makamını üstlenen, Mevlevî çevrenin teşkilâtlanması ve yazılı hafızasının oluşmasında belirleyici mutasavvıf şairdir.Amasya · TürkiyeAmasyaHalifelerinden Alâeddin'in nisbet edildiği şehir. İlişkili kişi dosyası Sultan Veled : Sultan Veled (1226–1312), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin oğlu; Hüsâmeddin Çelebi’nin ardından irşad makamını üstlenen, Mevlevî çevrenin teşkilâtlanması ve yazılı hafızasının oluşmasında belirleyici mutasavvıf şairdir.Semerkant · ÖzbekistanSemerkantAnnesi Gevher Hatun'un babası Lala Şerefeddin'in memleketi. İlişkili kişi dosyası Sultan Veled : Sultan Veled (1226–1312), Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin oğlu; Hüsâmeddin Çelebi’nin ardından irşad makamını üstlenen, Mevlevî çevrenin teşkilâtlanması ve yazılı hafızasının oluşmasında belirleyici mutasavvıf şairdir.

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sultan Veled”, c. 37, s. 521-522
  2. [2]Mecdut Mansuroğlu, Sultan Veled'in Türkçe Manzumeleri, İstanbul 1958
  3. [3]nşr. Celâleddin Hümâî, Tahran 1315 hş. / trc. Abdülbaki Gölpınarlı, Ankara 1976
  4. [4]nşr. F. W. Radloff, St. Petersburg 1889
  5. [5]İÜ Ktp., FY, nr. 1009 / nşr. Muhammed Alî-i Hızânedârlu, Tahran 1374 hş.
  6. [6]nşr. Feridun Nafiz Uzluk, Ankara 1941
  7. [7]nşr. Necîb Mâyil-i Herevî, Tahran 1367 hş.
  8. [8]TDV İslâm Ansiklopedisi: Mevleviyye, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Sultan Veled, Ulu Ârif Çelebi, Mesnevîhân, Mevlevîhâne maddeleri; Sefîne-i Evliyâ; mevcut Mevleviyye ve musiki kaynak paketi
  9. [9]Sefîne-i Evliyâ - Cilt 1
  10. [10]Kişi kartı kaynak paketi — Sultan Veled
Ortak kaynak kataloğunu aç →