tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Hayatı ve irşad çevresi
Şeyh Seyyid Muhammed Cemâleddin-i Uşşâki
uşş.AKi Ebu Nizameddin es-Seyyid Muhammed Cemaleddin-i Uşşaki "Seyyid Muham med Efendi" diye yad olunurdu. Ekabir-i meşayıh-ı Halvetiyye'den olup Edirnelidir. Şeyh-i mükerremleri Edime'de medfan Hamdi-i Bağdadi hazretleridir. Şeyhinin irti halinde Hz. Sezai (kuddise sırrUhu 'l-ali) efendimizin dahil-i dfüre-i irfanları olup bi hakkın tekemmül ve onların da esrarını tahammül buyurmuşlardır. Hz. Sezai bir mektubunda, "Cemali Efendi oglumuz.a selam." diye yazar. Divan-ı Sezai'deki şu gazel Hz.
Cemali'yi da'vet ve irşada nazırdır zannına düş müştüm: Menem çok maz.har-ı adem idüp esma-i tekmili Sıfiitım z.ikr ider alem eğer ulvi eğer süfli Eya Rahman-ı müşfik feyz.-bestiin-ı hak"ıkaulır Ümld-i şlr-i hikmetle figan eyler gönül tıfiı Kil"ıd-i z.ikri ey salik yetişdir tii ki feth olsun Hak.ikaı kenzini der-beste iımişdir siva kufiü Görüp z.ülf-i perlşiimn yüz.ünde kendini cem' it Eğer fark itmek istersen dila cem' ile tafsili VücUdun z.erresin mııhv it Cemali mihrine karşı Sezcü bir ola ylirın sana hicr ile tafsili Urefa-yı Uşşakıyye'den Şeyh Muhammed Hazmi Efendi biraderimiz buna ihti mal vermekle beraber cemalinin mühründen muhaffef bir beyan olduğunu muhatab Hz.
Cemali olduğunu ilaveten ve mütalaaten beyan eylemiştir. Muharrir-i fakir zar'i fane bir telm'ih-i beyan ile Hz. Cemali zımnen maksud Sezai fikrine zahibim. Şeyhleri Hamdi-i Bağdad'i'nin irtihalinden ondokuz, Hz. Sezfü'nin intikalinden dört sene kadar daha Edime'de kalıp, iş§.ret-i ma'neviye üzerine 1 1 55/( 1 742 ) senesin de lstanbul'a hicret buyurmuşlardı. Bu sırada Eğrikapı dışarısında Savaklarda Hıra mi2 1 2 Ahmed Paşa zaviyesi meşihatı tevcih olunmuştur. Hırami Ahmed Paşa, Yeniçeri ağası imiş. Sadrazam Siyavuş Paşa'ya damad olmuş idi.
Bu dergah 1 100/( 1 689) tarihlerinde inşa olunmuş ve Cemal-i Uşşaki hazretlerin den mukaddem şeyh olan zat Muhammed Efendi namında biridir. Kasımpaşa'da Pi yale Camii vaizi olup, kırk bir sene meşihatı vardır. 1 1 55/( 1 742 )'de vefat eylediğin de dergah-ı şerif meşihatı Hz. Cemaleddin'e tevcih olunarak 1 164/( 1 75 1 ) senesine kadar icra-yı meşihat buyurmuşlardır. Hz. Cemaleddin, seyyidü'n-nesebdir. Zaman-ı alilerinde indirasa yüz tutan tarik-ı Uşşaki'yi ihya ve usul-i esma-i seb'aya furu'at-ı hamse ilavesiyle neşr-i füyQzata çalış tıkları muhakkaktır. Halife-i muazzamları Hz. Şeyh Abdullah Salahi-i Uşşak!
efendi miz, Mir'atü'l-Esma nam eser-i mu'teberelerinde diyorlar ki: "Füriilitın evveli Ya Fettah. Fettah esma-i illihiyyeden bir isimdir. Ma'nlisı mübala ğa ile açıcı demektir. Hz. Şeyhü'l-Ekber (kuddise sımlhu'l-ezher) buyurur ki: Hazret, ism-i Fettah'ı ale'd-devam kimse cem' eylemedi illa ilm-i esma ile Adem (aleyhisse lam) ve cevamiu'l-kelim ile Muhammedüni'l-Mustafa - salla ' llahu aleyhi ve sellem - hazretleri cem' etmişlerdir. Ma-adaları meşreb ve isti'dadlarınca ahyanen fütuh-ı gaybiyyeden ahz eylemişlerdir. A'ni Hz.
imam Ali (kerrema 'llahu vechehU ve radı ya'llahu anhu) efendimiz, azizimiz ve mürşidimiz kutbu'l-arifin, gavsu'l-vlisilin es-Sey yid Muhammed Cemaleddin (kaddesena'l/ahu bi-sımhi'l-Muin) hazretlerine bi'l-mü şafehe talim ü telkin etmeleriyle enseb-i medaric-i esma ve akrab-i medaric-i mü semma olduğu ale't-tertib esrar-ı maanilerinden hüveyda ve aziz-i müşarünileyh haz retlerinin silkleri usul-i şecere-i Halvetiyye'den bir fer' -ı tab-dar olan Uşşakıyye'den bir nihal-i tab-dar olduğu ke'ş-şems fi vasati'n-nehardır." Tarik-ı Uşşaki'de Seyr ü Süluk: Elyevm tarik-i Uşşaki'de seyr ü süluk bu sebeble on iki esma-i şerife üzerinedir.
Bunun yedisine atvar-ı seb'a, beşine de furuat-ı hamse derler. Yedi tavra ait esma-i şe rife şunlardır: 2 1 2. HcıTllınf değil, Hırllınf olduğunu vilayet müftüsü Hasan Fehmi Efendi söylemiştir. Salınarak gezme sinden kinaye imiş. Plr-i Siini-i Tarik-i Uşşiiki Muhammed Cemiileddin 405 ı. Kelime-i Tevhid. La ilahe illa'llah: Şol bir Allah'tır ki ibadete layık ve müstehak ondan başka yoktur, demektir. Kelime-i tevhid için "Dok.san do kuz esmiiıın a'zamıdır." demişlerdir. Latife olarak şunu beyan edeyim ki, Hz.
Mevlana min külli'l-vücuh evlana efendimize, "İsm-i a'zam esmii- i ilfihiyye içinde hangisidir?" diye sorduklarında, "Siz bana onların içinde ism-i as ğar var mı yok mu söyleyiniz. Ben de size ism-i a'zamın hangisi olduğunu söyle rim . " buyurmuşlardır. Her hangi ism-i şertf-i ilahi olursa olsun bir insan onu lisanen, kalben, ruhen, sırran zikr edebilirse ism-i a'zam odur. Birinci mer tebe nefs-i emmare makamıdır. 2. Ya Allah: İsm-i zat-ı müstecmi'-i cemt'i's-sıfattır. Bir kimse "Ya A/Ulh" de se, Hak teala hazretlerini cemi'-i sıfatı ile yad ve ceml-i efali ile zikr etmiş olur.
İkinci mertebe, nefs-i levvame makamıdır. 3. Ya HU: Esma-i ilahiyyeden ism-i zattır. Ma'nası sırr-ı gaybtan ibarettir ki, şühudu mümkün olmayıp cemt'-i mevcudat onunla zuhura gelmiş ola. Üçüncü mertebe, nefs-i mülhime makamıdır. 4. Ya Hak: Zeval ve adem ve tağayyur kabul etmez. Mevcud, ezelt ve ebedi ve uluhiyyet ve vahdaniyyetinde sabittir, ma'nasınadır. Yine denilmiştir ki, Hakk-ı mutlak, şol muhakkaktır ki, zatı vacibü'l-vücud u sıfat, lutf u kerem ü cuddur. Vücuduna adem tart olmakdan münezzeh ve efaline butlan arız olmadan mukaddestir.
Kizb ü bühtan ile iftira etmez, zulm ü udvan ile kaza eylemez, adi ü dad onda esastır. Dördüncü mertebe, nefs-i mutmainne ma kamıdır. 5. Ya Hayy: Cenab-ı Hak ilmen ve kudreten hayat-ı ebediyye ile Hayy olup, zatına asla fena vü mevt ve acz u kusur' ve za'f u fütur ve naks u nevm arız olmaz demektir. Tartk-ı Gülşent'de bu ism-i şerife kadar Yci ile telkin vaki' olup, Hayy ism i latifinden i'tibaren Yci'sız zikr olunur. Tartk-ı Uşşakt'de onbirinci ism-i şe rif de dahil olduğu halde Ya ile zikr olunur. Onikinci ism-i münifde nidasız zikr ederler. Beşinci mertebe, nefs-i riizıye makamıdır. 6.
Ya Kayyum: İbadını yaratıp, rızıklandırmak tedbiri emriyle kaim demektir. Bu ism-i aliden hazz-ı abd, masivayı derunundan dur edip, fikr ü sevdası ve murad u maksudu Cenab-ı Hak olmak gerektir. Altıncı mertebe, nefs-i marzıyye makamıdır. 7. Ya Kahhar: Her emrin zahiri ve batını üzerine galebe-i tammesi olan zat-ı eceli ü a'ladır. Ba'zılar, "Kahhilr , kahrdarıdır ; kahr, galebe ma'ııiis ınadır dediler. Kahhir , mübalağa ile giilib" demektir. Saltanat-ı rububiyyete taarruz edenle re galib olup, helak edicidir. Yedinci mertebe, nefs-i safiye makamıdır.
Sefine- i EvliyA Furfüit-ı Hamse: Turuk-ı sfüre-i Halvetiyye'de salike bu makamda hilafet verirler. Tarik-ı Uşşaki'de "furuat-ı hamse" denilen Ya Fettah, Ya Vahid, Ya Ehad, va Samed, Allah esma-i şe rifesine ait tavırları da ikmalden sonra hilafete mazhar ederler. Gayet metin ve çetin bir tarik-ı sedattır. Hatıra gönüle bakılmaz, isti'dad u ehliyyet aranır. Erler yoludur. 8. va Fettih: lbadı üzerine muğlak ve müşkil olan şeylerin cümlesi hu susan ebvab-ı rızk u rahmet ve nusreti hall ü keşf edici ve kulub-ı evliyadan hicabı ref ile onlar için melekiit-ı sema ve celal-i kibriyasına kapı açıcı de mektir.
Daha başka ma'nalara da gelir. Pek mühim bir makamdır. Mürşid burada salike, hetk-i perde-i esrar eder. Onu cebr-i sırftan kurtarır. İ htiyar ı cüz'iyyenin sırrını bildirir. 9. Ya Vahid: Zat u sıfat u efalinde münferid ve zatında birdir ki taksim u tecezzi onda mevzu' -ı bahs olmaz. Sıfatında vahiddir. Ne kendi bir şeye, ne de bir şey ona şebih olmaz. Efalinde vahiddir. Şerik ü naziri yoktur. Makam-ı cem'dir. 1 0. Ya Ehad: Zat-ı uluhiyyetinde asla teaddüd ü teşerrük ve tatarruk u teşebbüh kabul etmez demektir. Makamı cem'u'l-cem'dir. 1 ı . Ya Samed: Öyle bir Baki'dir ki zevali yoktur.
Şol melce ve mesnetten iba rettir ki, her fakir ve zengin O'na iltica ve isnad edip, her hacetinin O'ndan kaza olunacağını bilir ve O'na arz-ı maksad eder. 1 2. Allah: Bu makamda Ya'sız zikr olunur. Hz. Salahi buyurur ki: "Salik, bu menzilde esma-i ilahiyyenin cümlesi makam-ı ruhtan ve kalbclen cem' ile cemi'-i meratib-i ilahiyye ve kevniyyeyi cami' olan mertebe-i insan-ı kamile erişip, halkı Hakk'a da'vet etmeye; canib-i Hak'tan me'mur olup, halifetu'llah olur." Esma-i şerife-i mezkiirenin etvar ve esrarını Salahi-i müşarünileyh, Mir'atü'l-Es mi'sında tafsil etmiştir.
Mütalaası erbab-ı aşk u muhabbete tavsiye olunur. Bundaki nazariyyat-ı kelamiyyenin saha-i tatbiki, salikin meydan-ı mesai ve cihadıdır. O sa hanın reh-nüması, mürşid-i kamil ü mükemmil olan zat-ı ali-kadrdir; inayet-karı ise, cenab-ı Vahibü'l-amaldir.
Sünuhat-ı fakiranemdendir: Can u dilden zakiriz Allih ' ı biz kim-i balil.yız Uşşakileriz Daima ıevhid-i Hak' dır karnnız Bende-i Mevlayız Uşşakileriz Pir-i Sani·i Tarik-i Uşşiik Muhammed Cemaleddin 407 Azmimiz gülzar-ı vahdetdir bizim Bülbül-i şeydayız Uşşakıleriz La iliihe illa' daki esrardan Vakıf-ı illa'yız Uşştık'ileriz Neş' e-i tevhid ile mest olmuşuz Sagar-i sahbayız Uşşaldleriz Cümlemiz Mecnun gibi ah eyleriz ık-ı Leyla'yız Uşşak'ileriz Gah olur bir zerrenin hayranıyız Gah olur deryayız Uşş{ıklleriz Ba'zı kerre cezbe-i Rahman ile Aşk u şevk-efzayız Uşşaklleriz Ba' zı kerre zevk ile müstatrakız Aşk ile gayayız Uşştık'ileriz Fahr-i alem aşkıdır ser-tacımız Asumiin-peyırulyız Uşşak'ileriz Ol Hüsfüneddln-i Hak' dır pirimiz Aşk-ı dil-prrayız Uşşaklleriz Mustafa Safi cenab-ı şeyhimiz Salik-i a'layız Uşşaklleriz Gülşeıı-i irfana Vassaf olmuşuz Mazhar-ı esmiiyız Uşşak'ileriz Sadede rücu': Seyyid Muhammed Cemaleddin-i Uşşak!
Edirne'de iken Abdullah Salahaddin Efendi'yi kendilerine damad edinmişlerdi. Onları yerlerine hayru'l-halef bırakarak 1 1 64/( 1 75 1 ) senesinde alem-i nasutun dağdağasından tecerrüd ve kemalat-ı arifane siyle alem-i tevhld-i teferrüd eylemiştir. 408 Sefi'ne-i Evliy§ Medfen-i mübarekleri, dergah-ı müniflerinin mihrab cihetindedir. (Kaddesa 'llil hu sırrahu) Müstakim-zade'nin söylediği tarih: Dediler cümle müştilkı bu tD:r'ih-i hak-intakı Cem'3.leddln-i Uşşdkl ick /ahucu vala-ca (b.- \ll J ı.JJ" \' o.iti l.!s ı)!..UI Jl..>. ) = 1 1 64/( 1 75 1 ) Hz.
Salahi'nin: Ol ceııab-ı nlir-ı çeşm-i lişıkln Kurretü'l-ayn-ı uyun-ı sddık'in Zübck-i Al-i Habtb-i kibriya Umde-i erbain irflln u yakln Zümre-i Uşşakiyanın kıdvesi Şeyh Cemaleddln o merd-i rllh-ı dln Nice dem enflls-ı Tfıh-efzll ile itdi ihya-yı kulab-ı slllildı Cez.be-i aşk ile irdi akıbet Bahr-ı istifraka ol dürr- i sem'in Dünye-i faniden el çekdi olup Vllsıl-ı ser-halka-i huld-i berin Sırr- ı mülhemdir SaLihi tMhi Nez.d-i ünse gitdi kutbu'l-anfin ( ı:_oi;W I ı..S J.5 1 .)_;i) = 1 164 Diğer: Siva.dan çıkdı hu ile irişdi vahdet-i sırfa Cemal-i mutlaka hayran olub gitdi Cemllleddln (ıJ:!..U I J l..>.
ı..S J.5 y _,!J I l.r-"" .ü.l.la.- Jl..>. = 1 675 - 1 1 = 1 1 64) Ptr-i Sani-i Tarik-i Uşşaki Muhammed Cemaleddin 409 Diğer: Kadem basdı nüh-eflôke sivô.dan eyleyip iğrô.z Cemalu' /Wıa döndü cemal aşkıle pirim Cemaleddın < ..:r....u ı J t...:.:- r J t...:.:- ı.;Jj J:. ._.ıı ı J t...:.:- = 1 1 55 + 9 = 1 1 64 > Diğer: Salahi bir gelir ziltı gibi afaka tô.rlh Yem-i vasla irişti cevher-i Seyyid Cemftleddın (..:r....U I J t...:.:- ./' y. ı.S ..l.!. .ft l .J.,., J {- = 1 163 + 1 = 1 164) Hz. Sezai-i Gülşen!
hulefasından lbrahim Nazira hazretleriyle hem-sohbet olma ları ve pirdaş bulunmaları hasebiyle Divan'ında Hz. Cemaleddin hakkında diyor: Fena bezmirıde cam elde sülük erbabına silk1 Mükerrem şeyh-i ali-ca Cemftledd1n -i Uşşaki *** Cemal-i Hakk'a mazhardır cemali Amnçün şöhreti oldu Cemali Celal ızhilr idüp tevhid-i Hak' da Veli tev'em cemaline celali GürUh-ı ô.rif-i bi'!Wı'a me'haz Odur aslında dar zirô.
tali* Reh-i Uşşakiyô.'nm rehberidir Reh-i aşkı komaz tenha vü hali El aldı Hazret-i Bağdadi' den ol Anınla buldu ol kurb-ı visali Netice Hazret-i şeyhim Sezdi Anı irşfld idüp gitdi melali O şimdi mürşididir rah-ı Hakk' ın Muradın anlamak ise meali 410 Sefıne-i Evliya Varup damamna yüz sür Na:drii Var ise müşkilin eyle suali Lisdn-ı hô1 ile bilür muradın Duasıdır uzatma gel rnakiili Hz.
Salahi-i Uşşaki'nin: Malı-ı nisan idi baranı Cemaleddln'in Feyz-yab olmada yaram Cemaleddln'in Şerbet-i feyz ile slr-ab idi karı her kim Olsa bir hô1 ile mihmanı Cemaleddln 'in Nutk-ı can-bahşile Lokman idi gfı.ya erdi Nice dil-hastaya dermanı Cemaleddin'in Varidatı nice bahr-ı hike?ni cdmi' olup Feyz-bahş olmada divanı Cemaleddln'in Lane-i kudse urfu: itdi fenadan alıir Kıldı ayin ile erkam Cemaleddin ' in Gülleri solmaya gül-zar-ı fenadan her-dem k ile pür ola meydanı Cemaleddln' in Başımın tdcı azlzimdir Efendim dilden Olmuşum bende-i fermam Cemaleddln'in TUıiya idi gubar-ı kademi çeşm-i dile Oldu çün çaker-i ihsam Cemaleddln'in Feyz-bahş olsa Sala.hi n'ola na'tıyla zeban Oldu çün vdris-i irfô.m Cemaleddln' in * * * Remz-i aşk idi ibardtı Cemaleddln'in Sırr-ı Hak idi kinayatı Cemaleddln'in Ayet-i nuru müfessirdi cemiil-i paki Nur-bahş oldu makiilaı ı Cemaleddln'in Pir-i Sani-i Tarik-i Uşşiiki Muhammed Cemaleddin 4l l Şeb-çerağ olsa şeb-i gaflet içinde derken A/itô.b oldu dile zô.tı Cemaleddlrı 'in Teşrıe-leb oldun ise ô.b-ı hayô.t-ı Hızr' a Karıdınr ka.se-i ebyatı Cemaleddlrı'irı Ayrı-ı irfan idi serdô.r-ı cüyftş-ı uşşak Yürüdü aşk ile rdyô.tı Cemaleddln'in Mesleği Hazret-i Uşşô.ki Hüsameddin idi İbn-i Edhem idi halô.tı Cemiileddln'in Feyz-yô.b olmuş idi Hazret-i Meıılilrıil' darı Bezl-i feyz idi kerdmiltı Cemaleddln'in Şilh Mansur idi uşşaka nevadan çıkdı Eııc-i lilhuta makihrıiltı Cemiileddln'in Tutsa afakı Saldhi n'ola enııdr-ı Cemal Afitab olmada zerrô.tı Cemiileddln' in Türbesinin muvacehe penceresinin üstündeki levhadan: El-hazer mürde kıyils itmeyin ehlu'llilhı Reşk ider anların emııô.tma rUh ihya İşte ez cümle biri hüsn-i Cemiil-i uşşak Feyz alır bunca muhibbô.nı yüzanderı hô.lil Türbe vü dergah ve harem u selamlık ve dfüreyni elyevm şeyh bulunan Cemal Efendi'nin eniştesi Hamdi Bey nam sahib-i himmet yeniden inşa ve ihya eylemiştir.
Gayet dil-nişin olarak yapılmıştır. Tezkire-i Riimiz de şu satırları okudum: ' "Hz. Şeyh Cemali, pir-i sanidir. Edirne'de keşf-i cemal ve tahsil-i maarif ü kemal ey ledi. Ol şehrin meşhur meşayıhından Şeyh Bağdadi Muhammed Hamdi Efendi'den inil.bet ve tekmil-i liizime-i tarikat ile nail-i rütbe-i hilafet oldular. Biraz sonra seya hat ettiler. Nihayet lstanbul'a hicret ile Eğrikapı'da Hırami Ahmed Paşa zaviyesin de post-nişin oldular.
