Seyyid Muhammed Cemâleddin-i Uşşâkî

Sefîne, tarîk-ı Uşşâkî’nin sönmeye yüz tuttuğu bir dönemde Cemâleddin Efendi’nin yolu ihyâ ettiğini ve usûl-i esmâ-i seb‘aya beş furûat ekleyerek neşrettiğini kaydeder. Bu sebeple Uşşâkîlikte seyrüsülûk on iki esmâ üzerinedir: yedisine atvâr-ı seb‘a, beşine furûât-ı hamse denir.

Furûât-ı hamse şu esmâdan ibarettir: Yâ Fettâh, Yâ Vâhid, Yâ Ehad, Yâ Samed ve Allah. Sefîne farkı açıkça belirtir: Halvetiyye’nin diğer kollarında sâlike yedinci tavrın sonunda hilâfet verilirken, Uşşâkî yolunda bu beş tavır da tamamlanmadan hilâfet verilmez. Abdullah Salâhî’nin Mir’âtü’l-Esmâ’sındaki tarife göre son menzilde sâlik, ilâhî isimlerin tamamını ruh ve kalp makamından toplayarak insân-ı kâmil mertebesine erişir ve halkı Hakk’a davete memur olur.

Çerçeve. Bir kolu ana yolundan ayıran şey çoğu zaman bir kavram değil, bir sıralamadır. Buradaki beş esmâlık ilâve, hem sülûkü uzatan hem de hilâfeti zorlaştıran kurumsal bir düzenlemedir; Cemâleddin Efendi’ye “pîr-i sânî” denilmesinin sebebi de budur. Esmânın anlamlarına dair izahlar Salâhî’nin eserinden nakledilir; yani usûlün yazıya geçişi bir kuşak sonradır.

Edirneli olan Cemâleddin Efendi’nin şeyhi, Edirne’de medfun Hamdî-i Bağdâdî’dir. Şeyhinin vefatından sonra on dokuz, Hasan Sezâî’nin vefatından sonra dört yıl daha Edirne’de kalmış; ardından mânevî bir işaret üzerine 1155/(1742) senesinde İstanbul’a hicret etmiştir.

Bu sırada Eğrikapı dışında Savaklar’daki Hırâmî Ahmed Paşa Zâviyesi’nin meşîhati kendisine verilmiştir. Zâviyenin önceki şeyhi Kasımpaşa’da Piyale Camii vaizi olup kırk bir yıl meşîhatte kalmış ve 1155/(1742)’de vefat etmişti. Cemâleddin Efendi 1164/(1751) senesine kadar burada meşîhat yürütmüştür.

Çerçeve. Kayıt, bir kolun merkezinin Edirne’den İstanbul’a taşınmasının tarihini verir. Uzun süre Edirne’de beklemesi ve göçü bir işarete bağlaması, tekke geleneğinde yer değiştirmenin kişisel karar sayılmadığını gösterir; buna karşılık meşîhat devri, boşalan bir kadroya tayin biçiminde işleyen kurumsal bir süreçtir.

Metne düşülen notta zâviyenin adı hakkında bir tashih yer alır: adın “Harâmî” değil “Hırâmî” olduğunu vilâyet müftüsü Hasan Fehmi Efendi söylemiştir.

Çerçeve. Küçük bir harf farkı, bir semt kurumunun adını neredeyse tersine çeviren türden bir yanlış anlamaya yol açmaktadır. Sefîne’nin bu tashihi kaynağıyla birlikte vermesi, eserin yalnız rivayet toplamadığını, yerel bilgiye başvurarak doğrulama da yaptığını gösterir; kurum adı kayıtlarda bu şekilde yazılmalıdır.

Sefîne, Cemâleddin Efendi’nin Hasan Sezâî’nin irfan dairesine dahil olduğunu, hakkıyla yetiştiğini ve onların sırlarını da taşıdığını söyler. Bunun delili olarak Sezâî’nin bir mektubundaki ifade nakledilir: “Cemâlî Efendi oğlumuza selâm.”

Çerçeve. Tek cümlelik bir selam, silsile şemalarının gösteremediği bir yakınlığı belgeler: Uşşâkî bir şeyhin Gülşenî muhitiyle kurduğu bağ, resmî bir intisap kaydından çok mektup diliyle görünür hâle gelir. Sefîne bu tür ayrıntıları, bir kişinin çevresini tarif etmek için bilinçli olarak toplar.