Şeyh Safiyyüddin-i Erdebîlî

Safeviyye tarikatının pîri olan Safiyyüddîn-i Erdebîlî'nin soyundan gelen ve İran'da 1501 yılında Safevîler Devleti'ni kurup Şiî İsnâaşeriyye'yi resmî mezhep olarak ilân eden Şah İsmâil ile babası Haydar ve dedesi Cüneyd'in durumu şeyh hakkında bazı tereddütler doğurmuşsa da görüşlerinin geniş bir şekilde yer aldığı Safvetü's-safâ'nın tahrif edilmemiş nüshalarındaki bilgiler onun Ehl-i sünnet inancına sahip olduğunu açıkça göstermektedir.

Ayrıca Hamdullah el-Müstevfî'nin Erdebil halkıyla ilgili, “Çoğu Şâfiî mezhebinden olup Şeyh Safiyyüddin'in mürididirler” şeklindeki ifadesi de bunu teyit etmektedir.

Çerçeve. Delil iki katmanlıdır: tahrif edilmemiş nüshalar ve çağdaş bir tarihçinin gözlemi. Müstevfî'nin cümlesi özellikle güçlüdür, çünkü mezhep bilgisini şeyhin kendisi hakkında değil müridleri hakkında verir — yani propaganda değil, gündelik bir tesbittir. Safevîliğin Şiîleşmesi, pîrinden iki asır sonra ve siyasî bir kararla gerçekleşmiştir.

Safevî Hükümdarı Şah I. Tahmasb'ın emriyle yeniden düzenlendiği belirtilen bu eserin… bir nüshasında Safiyyüddin'in soyunun yedinci imam Mûsâ el-Kâzım vasıtasıyla Hz. Ali'ye ulaştığını gösteren şecere kaydedilmiş, bizzat Şeyh Safiyyüddin'in kendi neslinde seyyidlik bulunduğunu, fakat Alevî mi (Hz. Hüseyin soyundan) yoksa şerîf mi (Hz. Hasan soyundan) olduklarını araştıramadığını söylediği ifade edilmiştir.

Şeyh Safiyyüddin'in seyyidlikle ilgili ifadesi Safvetü's-safâ'nın hemen bütün nüshalarında yer almakla birlikte soy şeceresi hepsinde kayıtlı değildir. Eserin en eski yazmalarından biri olan Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki 18 Cemâziyelevvel 896 (29 Mart 1491) tarihli nüshasında şecere sonradan kapağa kaydedilmiştir.

Çerçeve. Nüsha kronolojisi meseleyi çözer: en eski nüshada şecere metinde yoktur, kapağa sonradan yazılmıştır; 1509, 1540 ve 1628 tarihli nüshalarda ise metnin içindedir ve “bazı farklılıklarla” yer alır. Şeyhin kendi sözü ise mütevazıdır: seyyid olduğunu söyler, hangi koldan olduğunu bilmediğini itiraf eder — ki bu, sonradan eklenen kesin şecerelerin tam tersi bir tavırdır.

Safiyyüddin'in Türk olduğunu ileri sürenler, bunu Safvetü's-safâ'da kendisinden “Türk pîri, Türk oğlu” şeklinde söz edilmesine dayandırır.

Zeki Velidi Togan, Arap asıllı olduklarını iddia etmekle birlikte Safevîler'in atalarının Âzerî Farsçası konuştuklarını ve İlhanlılar döneminde Türkleştiklerini belirtir; Ahmed-i Kesrevî başta olmak üzere çağdaş bazı İranlı araştırmacılar, Safiyyüddin'in Âzerî lehçesinde Farsça şiirlerinin bulunduğunu ve atalarının bu dili kullandığını belirterek soyunun aslen Fars olduğunu ileri sürmüşlerdir.

Kürt asıllı olduğunu söyleyenler ise Safvetü's-safâ'da “es-Sincânî el-Kürdî” nisbesiyle kaydedilen büyük dedesi Zerrinkülâh Fîrûzşah'ın Azerbaycan'a Diyarbekir'in güneyinde Kürtler'in bulunduğu Sincan (Sincar) bölgesinden göç etmiş olmasını dikkate almışlardır.

Çerçeve. Dört iddianın dördü de aynı kitaptan (Safvetü's-safâ) delil çıkarır; bu, metnin ne kadar katmanlı olduğunu gösterir. Tartışmanın hararetli olması, Safevî hânedanının hem İran hem Türk hem Kürt tarihyazımında sahiplenilmesindendir. Şeyhin beş dil bilmesi — Türkçe, Arapça, Farsça, Moğolca ve Gîlân dili — kimliğini tek bir kategoriye sığdırmayı zaten zorlaştırır.

Şeyhülislâm Kemalpaşazâde bu hususta yayımladığı bir fetvada Safevîler'in sonradan seyyidlik iddiasına kalkıştıklarını ileri sürmüştür.

Osmanlı tarihçisi Müneccimbaşı Ahmed Dede, Mîr Yahyâ ve Gaffârî'yi kaynak göstererek şecereyi kaydetmiş, ancak başına “Safevî meliklerinin yanlış zan ve iddialarına göre” şeklinde kayıt koymuştur.

Muahhar kaynaklardan Tibyân'da ve Sefîne'de ise hiçbir tartışmaya yer verilmeksizin Safiyyüddin, ataları ve çocukları seyyid olarak kaydedilmiştir.

Çerçeve. Osmanlı tarafındaki tavır siyasî konjonktürle birlikte yumuşamıştır: XVI. yüzyılda fetvayla reddedilen iddia, XIX. yüzyılda Harîrîzâde'nin Tibyân'ında ve Hüseyin Vassâf'ın Sefîne'sinde tartışmasız kabul edilir. Aradaki fark, Safevî tehdidinin ortadan kalkmasıdır.

Halvetî-Gülşenî şeyhlerinden Cemâleddin Hulvî… İbn Îsâ Risâlesi'nden alıntı yaparak Şeyh Safiyyüddin'in önceleri yeşil imâme ve kisve giydiğini, daha sonra seyyidliğinde şüpheye düşüp beyaz kisve giymeye başladığını yazmıştır.

Çerçeve. Yeşil sarık, İslâm geleneğinde Hz. Peygamber soyundan gelenlerin alâmetidir. Rivayet, şeyhin seyyidlik iddiasından kendi isteğiyle geri adım attığını söyler ve bu, Safvetü's-safâ'daki “hangi koldan olduğumu araştıramadım” ifadesiyle uyumludur. Kılık bir iddia beyanıdır; onu değiştirmek de bir beyandır.