Muhammed Murad Buhârî

Keşmir'de doğumu

1055/1645'te Keşmir'de doğdu. Üç yaşındayken geçirdiği bir rahatsızlık sebebiyle ayakları ve bacakları tutmaz oldu. Arap dili ve edebiyatı başta olmak üzere ilmî tahsil gördü; tasavvufî arayışının sonunda Nakşibendiyye'yi seçti.

Muhammed Ma‘sûm Sirhindî'ye intisabı

Hindistan'a giderek İmâm-ı Rabbânî'nin oğlu Muhammed Ma‘sûm Sirhindî'ye intisap etti ve onun irşad halkasında yetişti. Bu bağ, Murâdiyye'yi bağımsız bir ana tarikat değil Nakşibendiyye-Müceddidiyye içindeki Ma‘sûmî aktarımın Şam ve İstanbul kolu olarak okumayı gerektirir.

Hicaz ve Orta Asya seyahatleri

Hac ve Medine ziyaretinin ardından Mekke'de üç yıl kaldı. Bağdat ve İsfahan üzerinden Buhara'ya geçti; Semerkant ve Belh'in âlim ve şeyhleriyle görüştü. Daha sonra yeniden Bağdat, Mekke, Kahire ve Şam güzergâhını izledi. Hareket kabiliyetindeki sınıra rağmen geniş seyahat ağı, Vekāyi‘in onun şahsiyetinde özellikle vurguladığı hususlardan biridir.

Şam'daki irşad merkezi

Şam'a yerleşip evlendi; çevresinde geniş bir mürid ve sohbet halkası oluştu. Berrâniyye adıyla bilinen tekke onun ve ailesinin Şam'daki başlıca merkezi oldu. Şam, Hicaz ve Orta Asya'dan gelenlerle İstanbul'a yönelenlerin buluştuğu bir Müceddidî irşad durağı haline geldi.

İstanbul'daki ilk dönem

1092/1681'de İstanbul'a geldi. Ulemâ ve meşâyıhtan birçok kişi sohbetine katıldı; Eyüp çevresinde yaklaşık beş yıl kaldıktan sonra 1097/1686'da Şam'a döndü.

İstanbul'dan çıkarılışı ve Bursa

1120/1708-09 dolaylarında yeniden İstanbul'a geldi. Nüfuzundan rahatsız olan Çorlulu Ali Paşa'nın girişimiyle hac yolculuğu görüntüsü altında donanmayla şehirden uzaklaştırıldı. Alanya'da karaya çıktı; Konya ve Kütahya üzerinden Bursa'ya ulaştı ve burada irşad faaliyetini sürdürdü. Bu hadise, menkıbeden ziyade devlet–şeyh ilişkisinin siyasî gerilim taşıyan tarihî bir kaydıdır.

Son İstanbul dönemi ve vefatı

1129/1717-18'de üçüncü kez İstanbul'a geldi; Eyüp çevresinde Hüseyin Efendizâde'nin bahçesinde ve eski hekimbaşı Nuh Efendi'nin yalısında ağırlandı. 12 Rebîülâhir 1132/22 Şubat 1720'de vefat etti. Eyüp'te Nişancı Paşa Camii yakınındaki medresenin dershanesine defnedildi. Kaynak vefatında yetmiş altı yaşında olduğunu bildirir.

İlim ve eserleri

Vekāyi‘, on binden fazla hadisi ezberinde tuttuğunu; aklî ve naklî ilimlerde geniş birikim sahibi olduğunu söyler. Kur'an kelimelerini bir araya getiren bir çalışma ile Nakşibendî âdâbını açıklayan çeşitli risaleler kaleme aldığı kaydedilir. Eser adları ve nüsha durumları kataloglarla ayrıca karşılaştırılmalıdır.

Adaşından ayrılması

Murad Buhârî, 1203/1788'de İstanbul Çarşamba'da doğan ve 1264/1848'de vefat eden Dârülmesnevî kurucusu Muhammed Murad Efendi değildir. İki şahsiyetin aynı Nakşibendî hafıza içinde anılması onları tek kişi yapmaz.