Ara
Menü

Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba

Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba (yaklaşık 1823–1913), askerlikten sonra Uşşâkî yoluna giren, Testereci Ahmed Hamdi Efendi’den hilâfet alan ve Bursa Elmalık’taki evinde irşad halkası kuran sûfîdir.

Doğum
1823
Vefat
1913
Unvan
Bursalı Uşşâkî şeyhi ve Elmalık irşad halkasının kurucusu

Bursa’daki ilk yılları

Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba, Bursa’nın Abdal Mahallesi’nde doğdu. Geçimini önce havluculukla sağladı. Daha sonra askerliğe girdi; 1269/1853’te başlayan Osmanlı-Rus savaşında çavuşluğa yükseldi.

Tasavvufa yönelişi

Askerlik dönüşünde tasavvufa ilgi duydu ve Bursa Abdürrezzak Mahallesi’ndeki Âşık Yûnus Dergâhı şeyhi Tevfik Efendi’ye intisap etti. Ardından 1290/1873’te, Şeyh Muhammed Emin Tevfik Efendi’nin Bursa’da yetiştirdiği halifelerden Testereci Ahmed Hamdi Efendi’ye bağlandı. Seyrüsülûkünü ve esmâ eğitimini tamamlayarak hilâfet aldı.

Elmalık’taki irşad halkası

Elmalık Mahallesi’ndeki evinde çarşamba geceleri Uşşâkî âyini icra etti ve mürid yetiştirdi. İlerleyen yaşlarında düzenli irşad faaliyetini bırakarak vaktinin çoğunu Bursa Ulucamii’nde namaz ve inzivayla geçirdi.

Şahsiyeti

Sefîne-i Evliyâ onu yumuşak huylu, sakin konuşan, ibadet ve zühd hayatına önem veren bir şeyh olarak tasvir eder. Uzun boylu ve zayıf yapılı olduğu belirtilir. Bu fizikî ve ahlâkî tasvirler kaynak müellifinin tanıklık ve nakil dilini yansıtır.

Vefatı ve kabri

21 Şevval 1331 / 22 Eylül 1913’te, doksan yaşında vefat etti. Bursa’daki Deveciler Kabristanı’nın batı tarafına defnedildi. Kaynağın verdiği yaş esas alındığında doğumu yaklaşık 1823’e rastlar; kesin doğum tarihi bilinmediği için yıl yaklaşık kabul edilmelidir.

Pembe Hanım anlatısı

Gelenek içi rivayete göre ölüm hastalığı sırasında eşi Pembe Hanım’ın üzüntüsünü görünce ona ertesi akşam kendisine kavuşacağını söyledi. Pembe Hanım’ın yirmi dört saat sonra vefat ettiği ve eşinin yanına defnedildiği anlatılır. İki kabir arasındaki duvardan bir taşın düşerek pencere gibi bir açıklık meydana getirmesi de aynı menkıbevî hafızanın parçasıdır.

COĞRAFÎ HAFIZA5 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →
Koordinatlı mekânŞehir düzeyi5 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

Ağ ve yol

Menkıbeler

İlk 1 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Pembe Hanım ile ahde vefa anlatısı

Hacı Baba’nın vefatından bir gün sonra eşi Pembe Hanım’ın da vefat ettiği ve yan yana defnedildikleri hakkındaki gelenek içi anlatı.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt
Menâkıbnâme’de tam metni aç

Hacı Baba ile eşi Pembe Hanım’ın ilk evliliklerinden itibaren güzel bir geçim sürdükleri aktarılır. Hacı Baba ölüm hastalığına tutulduğunda Pembe Hanım’ın çok üzüldüğünü görünce ona, “Seni de yarın akşam yanıma alırım” dediği rivayet edilir.

Kaynağın anlatımına göre Pembe Hanım, eşinin vefatından yirmi dört saat sonra öldü ve onun bitişiğindeki kabre defnedildi. Daha sonra iki kabir arasındaki duvardan bir taşın düşerek pencereyi andıran bir açıklık meydana getirdiği anlatılır.

Bu kayıt tarihî biyografinin kesin bir olayı olarak değil, Hacı Baba ile eşinin bağlılığını ve “ahde vefa” temasını taşıyan gelenek içi menkıbe olarak okunmalıdır.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz.

Eserleri ve metinleri

İlk 1 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Mısrî şeyhi Şemseddin Efendi'nin düşürdüğü tarih

Vefatına, Bursa Mısrî Dergâhı şeyhi Muhammed Şemseddin Efendi bir tarih manzumesi söylemiş; manzume onun Uşşâkî sülûkunu, haccını ve eşine verdiği sözü anar.

Metni gösterMetni daralt

Sefîne, Hacı Baba'nın vefatı için Mısrî şeyhi Muhammed Şemseddin Efendi'nin söylediği tarih manzumesini kaydeder. Manzume onu Uşşâkî yoluna giren, sonra Şeyh Hamdi'den icâzetle mânâ zevkine eren, âbid ve mücâhid bir kişi olarak anar.

Beyitlerde ayrıca haccı hem sûret hem mânâ cihetinden edâ ettiği söylenir; eşi Pembe Hanım'la birlikte göçmeyi vaad edip yirmi dört saat içinde bu ahde vefa ettiği ve adaşı olan Peygamber'in sünnetini icrâ ettiği için şefaate nâil olması temenni edilir. Son beyitte “Hacı Dede zikr ile azm-i ukbâ eyledi” mısraıyla tarih düşürülür.

Çerçeve. Tarih manzumeleri, tekke çevresinin ölüm ilânı ve övgü metnidir; ebced hesabıyla yılı taşıdıkları için hem edebî hem belgesel değer taşırlar. Buradaki manzume, Hacı Baba'nın çevresindeki hatıranın hangi unsurlar üzerine kurulduğunu gösterir: zikir, hac ve eşine verdiği sözü tutması. Manzumenin ebced değeri metinde bozuk geldiğinden yıl hesabı buradan doğrulanamamıştır.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.

Kavram dünyası

İlk 3 kayıt gösteriliyor

KAVRAM

Havlucu esnaflığından çavuşluğa

Bursa'nın Abdal Mahallesi'nde doğan Hacı Baba, geçimini havlucu sanatıyla sağlarken askere alınmış ve 1269/1853 Rus harbinde çavuşluğa yükselmiştir.

Metni gösterMetni daralt

Sefîne, Hacı Baba'nın Bursa'nın Abdal Mahallesi'nde dünyaya geldiğini ve geçimini temin için havlucu sanatıyla meşgul olduğunu kaydeder. Bursa'nın dokuma zanaatı içinde yetişmiş bir esnaftır.

Sonra askerlik silkine girmiş, 1269/1853'te vuku bulan Rus muharebesinde çavuşluğa yükselmiştir. Tarîkate meyli, bu seferden döndükten sonra uyanmıştır.

Çerçeve. Bu sıralama, Bursa Uşşâkî çevresinin toplumsal tabanını gösterir: tekke, medreseden değil çarşıdan ve kışladan gelen bir zanaatkârı da şeyh mertebesine taşıyabilmektedir. Meslek, askerlik ve tarih bilgisi belgesel niteliktedir; tarîkate yönelişin savaş dönüşüne bağlanması ise anlatının kendi kurgusudur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
KAVRAM

Âşık Yûnus Dergâhı'ndan Testereci Hamdi Efendi'ye

Önce Âşık Yûnus Dergâhı şeyhi Tevfik Efendi'ye inâbe etmiş, sonra Şeyh Muhammed Emin Tevfik Efendi'nin Bursa'da yetiştirdiği halifelerinden Hamdi Efendi'ye 1290/1873'te intisap ederek hilâfet almıştır.

Metni gösterMetni daralt

Kaynağa göre Hacı Baba, askerlik dönüşü Abdürrazık Mahallesi'ndeki Âşık Yûnus Dergâhı şeyhi Tevfik Efendi'ye inâbe etmiştir. Fakat sülûkunu burada tamamlamamış, sonradan yolunu değiştirmiştir.

1290/1873'te, Bursa'da Pınarbaşı'ndaki Destûrhan Zâviyesi'nde irşada başlayıp ardından İstanbul'da İmrahor civarındaki Uşşâkî Dergâhı'na tayin edilen Şeyh Muhammed Emin Tevfik Efendi'nin Bursa'da yetiştirdiği halifelerden Şeyh Hamdi Efendi'ye intisap etmiş; esmâyı tamamlayarak hilâfet almıştır. Sefîne'nin başka yerlerinde bu zât “Testereci Hamdi Baba” diye anılır.

Çerçeve. Kayıt, Bursa Uşşâkîliğinin iki merkez arasındaki bağını gösterir: İstanbul'daki âsitâne ile Bursa'daki zâviye, aynı halife zinciriyle birbirine bağlanmıştır. Bir mürşidden diğerine geçiş, menâkıb dilinde kusur sayılmaz; “nasibin bulunduğu kapı” anlayışıyla açıklanır. Tarih ve isim zinciri burada doğrulanabilir cinstendir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.
KAVRAM

Elmalık'taki evde Çarşamba geceleri Uşşâkî âyini

Hilâfetten sonra Elmalık Mahallesi'ndeki evinde Çarşamba geceleri Uşşâkî âyini icra ederek pek çok sâlik yetiştirmiş, ileri yaşında bunu bırakıp inzivaya çekilmiştir.

Metni gösterMetni daralt

Hacı Baba, hilâfet aldıktan sonra ayrı bir tekke kurmamış; Elmalık Mahallesi'ndeki kendi hanesinde Çarşamba geceleri Uşşâkî âyinini icra etmiştir. Sefîne, bu meclislerde hayli sâlik yetiştiğini kaydeder.

Sonraları bazı sebepler ve ihtiyarlığın da eklenmesiyle bu meclisi bırakmış, vaktinin çoğunu Câmi-i Kebîr'de namazla ve inzivayla geçirmiştir. Metin, meclisin bırakılma sebeplerini açıklamaz.

Çerçeve. Ev meclisi, resmî tekke düzeninin dışında yürüyen bir irşad biçimidir: vakfı, kadrosu ve tayin beratı olmayan, sadece bir odaya ve bir zâkir halkasına dayanan bir yapı. Bu kayıt, tekke tarihinin yalnız binalarla yazılamayacağını gösterir; öte yandan meclisin sona eriş sebebinin belirtilmemesi, kaynağın çevre içindeki hassasiyetleri örttüğü yerlerden biri olabilir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ.

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Bursa · TürkiyeAbdal MahallesiSefîne'ye göre Hacı Baba'nın doğduğu mahalle; havlucu sanatıyla geçimini burada sağladığı yıllara işaret eder. İlişkili kişi dosyası Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba : Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba (yaklaşık 1823–1913), askerlikten sonra Uşşâkî yoluna giren, Testereci Ahmed Hamdi Efendi’den hilâfet alan ve Bursa Elmalık’taki evinde irşad halkası kuran sûfîdir.Bursa · TürkiyeElmalık Mahallesi'ndeki hanesiHilâfet aldıktan sonra Çarşamba geceleri Uşşâkî âyini icra ettiği evi; ayrı bir tekke binası değil, ev meclisidir. İlişkili kişi dosyası Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba : Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba (yaklaşık 1823–1913), askerlikten sonra Uşşâkî yoluna giren, Testereci Ahmed Hamdi Efendi’den hilâfet alan ve Bursa Elmalık’taki evinde irşad halkası kuran sûfîdir.Bursa · TürkiyeBursa Ulu Camii (Câmi-i Kebîr)İhtiyarlığında irşad meclisini bırakınca vaktinin çoğunu namazla geçirdiği cami. İlişkili kişi dosyası Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba : Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba (yaklaşık 1823–1913), askerlikten sonra Uşşâkî yoluna giren, Testereci Ahmed Hamdi Efendi’den hilâfet alan ve Bursa Elmalık’taki evinde irşad halkası kuran sûfîdir.Bursa · TürkiyeDeveciler KabristanıŞeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba’nın 22 Eylül 1913’te defnedildiği Bursa’daki tarihî kabristan. Kaynak, kabrin kabristanın batı tarafında bulunduğunu belirtir; kesin koordinat ayrıca doğrulanmalıdır.Bursa · TürkiyeAşık Yunus DergahıŞeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba’nın askerlik dönüşünde şeyh Tevfik Efendi’ye intisap ettiği Bursa Abdürrezzak Mahallesi’ndeki Uşşâkî dergâhı. Kesin konum ayrıca doğrulanmalıdır. Yapıyla ilişkili kişi Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba (yaklaşık 1823–1913), askerlikten sonra Uşşâkî yoluna giren, Testereci Ahmed Hamdi Efendi’den hilâfet alan ve Bursa Elmalık’taki evinde irşad halkası kuran sûfîdir. Kayıt, Şeyh Muhammed Sahâvetüddin Hacı Baba’in hayat güzergâhındaki bu yapıyla ilişkisini izlemek üzere kişi dosyasına bağlanmıştır.

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

  1. [1]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ
  2. [2]Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, c. IV
  3. [3]Sefîne-i Evliyâ
Ortak kaynak kataloğunu aç →