Şeyh Muhammed Hazmi

Hayatı ve irşad çevresi

Arabkir'de Şeyh Ulya Mahallesi'nde 1 298 sene-i hicriyyesinde ( 1 88 1 ) kadem zen-i alem-i şuhud olmuşlardır. Pederi, mezkur mahallenin imamı ve hatibi, Abdul lah Hamdi Efendi'dir. "Hoca-zade" diye meşhurdur. Arabkir'de ihtida!

tahsilde bulunarak ilm-i kıraattan behre-mend olmak için Malatya ve Harput'a gitmiş ve sonra makasıd-ı ulumu tahsil emeliyle 1 8 Temmuz 1 3 1 8/( 30 Temmuz 1 902 )'de İstanbul'a müteveccih olmuş ise de o sırada Sultan Ab dulhamld-i sanı tarafından lstanbul'a talebe-i ulumun gelmesi men' edilmek hasebiy le Karahisar'dan avdete mecbı'.\r olup, Kemah ve Erzincan tarlkıyla Erzurum'a azimet Uşşakiler 363 etmiştir. Orada müftünün dahil-i halka-i tedrisi olup, bir sene kadar Erzurum'da kal mıştır.

Bu sırada neş'e-i tarikat te'siriyle meşayıh-ı kiram-ı Kadiriyye'den Ali Rıza Efen di'ye intisab ve bir müddet onun hizmetinde bulunmakla kam-yab oldu. Ali Rıza Efendi'nin sohbet ve irşad şeyhi Hacı Osman Efendi; evrad şeyhi Sivas! NGr Ali Ba ba'dır ki, Şeyh Abdurrahman Halis et-Talebani el-Kerküki hazretlerinin halifesidir. Muhammed Hazmi Efendi, bir sene sonra İstanbul'a gelip Bayezid Cami'-i şeri finde Arabkirli Hüseyin Efendi'nin dersine devam etti. 1323/( 1905) senesinde idize ahzine muvaffak oldu.

O zamanın usulü idibınca ruGs imtihanına girerek kazanmış 1326/( 1908) senesinde dimi'-i şerifte tedrise başlamıştır. Dokuz sene devam ile Tas dikat'a kadar okutmuş ve bu sırada cami' dersleri başka şekle taklib edildiğinden Da ru'l-Hilafeti'l-Aliyye Medaris Teşkilatı münasebetiyle, medarisin İbtida-i Ha ric kısmı Farisi müderrisliğine ta'yin olunarak, iki sene bu müderrislikte kalmıştır. Kendisi memleketinde hocası Ahmed Efendi'den ve Erzurum'da diğer Hasan Efen di'den Farisi tahsiline de ihtimam ile bu lisanı az vakitte elde etmekle Bayezid Ca mi' -i şerifinde talebeye Farisi'den de ders verirdi.

Mesnevi-i şerifden hisse-yab-ı feyz olduğundan Edime ve Bursa ve Selanik'te bu lundukları müddetçe Mesnevi-i şerif tedrisine gayret-kar olurlardı. Farisi müderrisli ğinden sonra fıkıh müderrisliğine ve lbtida-yı Dahil medresesi edebiyyat-ı Türkiyye müderrisliğine, bir sene sonra mantık ve adab-ı münazara müderrisliğine ve terfian Sahn Medressesi'ne nakl ile iki sene kadar ilm-i kelam müderrisliğine ta'yin olunmuş idi. Medreselerin ilgası sırasında açıkta kalmıştır.

Mekteb-i Bahriyye'de akfüd-i diniyye muallimliği uhdesinde olduğu gibi, 1330/( 1912) senesinde açılan müsabaka imtihanını kazanarak Murad Molla Kütüp hanesi hafız-ı kütüplüğüne ta'yin edilmiş idi. Elyevm birinci hafız-ı kütübdür. NGru osmaniyye Cami'-i şerifinde Çarşamba günleri hadis-i şerif okutmakla mükelleftir. 1336/( 1918) senesinde Kasımpaşa'da Hüsameddin-i Uşşaki Asitanesi şeyhi Mustafa Safi Efendi'ye damad olmuş ve ikmal-i süluk maksadıyla müşarünileyhe in tisab etmiştir.

Ahiren Keçeciler'de tarikat-ı aliyye-i Uşşakıyye'den Bedreddin Der gahı münhal olmasıyla imtihanda isbat-ı ehliyyet ederek azizimizin delalet-i mahsG sasıyla buranın meşihatı uhde-i fazılanesine tevcih olunmuş ve bu vesile-i hasene ile silsile-i zerrin-i Uşşakıyye'ye dahil olmuştur. Birkaç senedir Ramazan-ı şerifde, Kasımpaşa'da Cami'-i Kebir'de Mesnevi-i şerif takririne devam ediyorlar. Sene 1343/( 1 924 ). Gayet zeki, muktedir, nazın .u nesrde behre-ver, aşık, arif, fazıl bir zattır. Haka yık-ı tevhidde sahib-i irfandır. 364 Set'ine-i Evliya Asarı: 1 . Hüsameddin-i Uşşak!

ve meşayıh-ı Uşşakıyye hakkında gayet vakıfane ya- zılmış bir eser. 2. Salahl-i Uşşakl'nin Miftahu'l-Vücud'u tercüme ve zeyli. 3. lbn-i Kemal'in Ulum-ı Hakayık'ı tercümesi. Zübdetü't-Dakaik. 4. Büyük Rağıp Paşa'nın hocası lbrahlm-i Halebl'nin Risale-i İrfaniyye'si ter- cümesi. 5. Necmeddin-i Kübra'nın Tarikat-name'si tercümesi. 6. Divançe-i eş'arı. 7. lmam Şa'rani'nin Keşfü'l-Hicab tercümesi. 8. Fazlullah-ı Hindl'nin Tuhfetü'l-Mürsele tercümesi.

Eş'arından: Cezbe-i aşk-ı Huda kim şu'le-i candır bize183 I.ii-mekandan nazil olmuş dilde mihmiindır bize Badiye peymii- yı aşkız hanumiindan geçmişiz Yekke-tiiz-ı vahdetiz bu arsa meydaııdır bize Hüsn-i mutlak aşıkıyız her ne ki manzurumuz Pertev-i nur-ı Huda' dır vech-i Rahmiin'dır bize Ziihida her zerrede bir şems-i tiiban gizlidir Suretli her gördüğün bir katre ummiiııdır bize Sırr-ı mi'r&-ı hakikat her zamiinda cilve-ger Kabe kavseyni ev edniidan nümayandır bize Biz kemer-beııd-i tevellii vü teberra olmuşuz Hamse-i al-i abanın Fıubbu lmiiııdır bize Yok hücum-ı leşker-i gamdan cihaııda bakimiz P"ır Hüsameddln-i Uşşakı ki sultiiııdır bize Havniya ifşa-yı raz it ıişıkana kıl sala Feyz-i Safi neş' e-bahş-ı sırr-ı Yezdaıı'dır bize * * * 1 83.

2 1 3. sahife başındaki gazelim buna naziredir.

Uşşakller 365 Bezm-i meyde şem' samna nur şeklin gösterir Ateş-i aşk ile dil teımur şeklin gösterir Derdimi teşhise yeltenme tablba çek elin Pister-i gamda yatan rencılr şeklin gösterir Gamzesi tlriııe yarin oldugıçün dil hedef Sinemiz bak hane-i zenbılr şeklin gösterir Havni-i nalan ber-dar oldu yarin zülfüne Azim-i mi'r& olup Maıısilr şeklin gösterir Recep Vahyi merhGmun bir gazelini tahmisi olup, aslından tahmis daha güzel ve yüksektir: Cümle zerrat-ı cihanı Hakk'a burhan görmüşüz Safha-i ekvam belki vech-i Rahman görmüşüz Bade-i vahdetle medhUş nice mestdn görmüşüz Alem-i zevk u tarabda hayli rindan görmüşüz Gıbta-bahş-ı hı1r-ı cennet ru-yı Rahşan görmüşüz Ma-sivaya meylimiz yok dildedir dildarımız Çdrşu-yı kesret içre Hak'ladır hazarımız Bağ-ı vahdet goncasıdır dide-i hunbarımız Farığ-ı nakş-ı sivayız azm-i Hak'dır karımız Bakmayız ru-yı riyaya hüsn-i canan görmüşüz Hınnen-i hubb-ı ezelden çünkü olduk hUşe-çln Zevk-ı ma'na ile olduk hep kedUretden emin Alem-i fakr u fenada olmuşuz vahdet-güzin Maksad u matlubumuz Rıdvan-ı ekberdir hemin Mürşid-i kamil katında feyz ü irfan görmüşüz Bad-ı aşk ile olunca mevce-zen derya-misal Tdir-i evc-i beka olduk heman bl-perr ü bal NUş idüp sahba-yı aşkı olmuşuz asilde-hal Bulmuşuz Ruşen-dil-i zinet-feza-yı bi-hemal Vecde geldi can u dil biz şah-ı devran görmüşüz 366 Sef'ine-i Evliya Mahrem-i esrlir-ı aşkız kimse bilmez halimiz Olmayan aşk ii.şina derk eylemez akva.limiz Aşka dairdir bütün akvalimiz ef alimiz Sırr-ı aşkdan güft ü gfi eyler lisan-ı halimiz Öyle bir derya-yı aşkız bahr-ı umman görmüşüz T'ışe-i aşk ile her kim yıkılır v1rlin olur Nliil-i mülk-i beka ma'mur u abadan olur Bezm-i nUş-a-nUş aşkda vasıl-ı canan olur Mevci cuş-a-cuş-ı lahfitu safa-ı can olur Gark ider envar-ı aşka şevk-ı taban görmüşüz Bir hümd-yı la-mekanım Hatmi anka-meşrebim Aşk sahrasında çün ki sayd-ı bazu'l-eşhebim Her günüm lyd-ı visaldir ruz-ı rUşen her şeyim Vahyi'yim ben sahn-ı gül-zar-ı hüviyyet meşrebim Ravza-i ezhar içinde ıtr-efşan görmüşüz Bülbül-i gülistan-ı Kadiri Osman Şems Efendi hazretlerinin gazeline naziresi: Aks ider pertev-i dil-db:r gönülden gönüle Şevk virir sohbet-i ebrilr gönülden gönüle Sem' a isal olunur nefha-i sırr-ı tevhld Bir nefesle dolar esrar gönülden gönüle Cilve-gerdir dilini zikr ile tenv1r idene Nazar-ı Ahmed-i Muhtar gönülden gönüle Kufi-ı tevhld ile feth olsa maılnl genci Saçılır lü'lü-i şeh-vilr gönülden gönüle Dest-i sakl-i ecel sunsa "sakahum" camın Dökülür bade-i serşar gönülden gönüle Pertev-i şems ile dil olsa münevver her an Berk urur encüm-i newar gönülden gönüle "Men araf' dersini bl-savt u huruf u elfaz Okudur hace-i esrar gönülden gönüle Uşşakiler 367 Hayra çeşmiin göremez t.al' at-ı yıirı asl.1 Müncell ciltıe-i dUUlr gönülden gônüle KaJb..

i abd üzre kurar bô:rgeh-i saltanatı Hükm ider Hazret-i Hünkar gônülden gônüle Giremez cümle ki vasla ebed-i bigane Onda mahrem bulunur yar gönülden gönüle Ab-ı tevhld ile dil ravzası olsa slr-ab Açılır 1.1-yuad ezhdr gönülden gônüle ''Ve nefahtu" demi kim Adem'e rUlı-efzildır 1 84 Nefh iderler onu ahrar gônülden gônüle Sırr- ı hubb-ı ezell ber heme eşya sarlst Oldu bu nükte pedldilr gönülden gônüle Havni)'Ci huzme-i şemse dilini mir' at it Ru-nüma olsa ruh-ı yar gônülden gönüle Şuara-yı Uşşakıyye'den Behcet Dede'nin bir naziresi: Sakiya zannitme camım nur şeklin gôsterir Ateş-i aşkınla sinem tur şeklin gôsterir Bezm içinde daima mızrab-ı gamdan inleyen Kalb-i zanmdır benim tanbar şeklin gösterir Halka nisbet kendin.

.;irür ehl-i kem - · .. Olsa da dehre Süleymiin mur şeklin gösterir Çeşm-i ibrede nazar kıl sahne-i dünyiiya bir Ser-te-ser viranedir ma'mur şeklin gösterir Pertev-i dil-diir ile taban olursa bir gönül Behcetci aylne-i meksur şeklin gösterir I {..:ıı..u,. L.. .J 1_,...Ai J; 0" .,,; J c...r ll') ''Onu tamamladığım ve ona ruhumdan üfürdüğüm .. .. ı .. • ı .. .. J. • .. .... • hl .. .. .. 1 84. zaman, ona hemen secdeye lapanın." 1 5. Hkr suresi, 29.

( H ) llbas-ı tac u hırka merasimi 1 7 Rebiu'l-evvel 1 343 ve 1 6 Teşrin-i evvel 1 340/ ( 1 924) tarihine müsadif Perşembe günü Kasımpaşa'da Hankah-ı Uşşaki'de bir mev lid-i şerif cem'iyyet-i müteyemminesinde ve meşayıh-ı zaman huzurunda azizimiz ta rafından icra buyuruldu. Hazmi Efendi biraderimizin Keçeciler'deki dergah meşihatına emr-i ta'yini münasebetiyle bir gün hankah-ı Hz. Pir'de şuara-yı Uşşakıyye'den Behcet Dede i le müşterek bir manzume-i tarihiyye tanzim eyledik. (V) Vassafa, (B) Behcet'e işarettir.

V Muhammed Hazmi-i Uşşilki Şeyh oldu bu dergaha B Makammda olup daim irişsün pek büyük caha V Kuliıb-ı ılşıkanı nur-ı irşad ile kılsm şad B Cemal-i pertev-i ikbali dönsün bedr olan maha V Hanm-i bezm-i irfana girüp cananı bulsunlar B Dutanlar destini vakıf olup sırr- ı yedu'llaha V Geçüp dervişleri tevhld ile asar-ı kesretden B Olup azilde-i elvan boyansın sıbgatu'llaha V İrişsün himmet·i P"ır' im bütün ihvan u yilrana B Husüsan Hazmi ılşık ola makbUl-ı feyiz-gaha V Yazup bu nazm-ı tilrıhi muhibbi Behcet ü Vassaf B Temennl kıldılar candan irişsün cümle di' !-haha V Fü-ı tamme tilrlh-i güşadı biib-ı irfanın - 1 342 B Buyursunlar saladır cümleten uşşilk-ı ilgilha ( -...

li '-"° _,.,;) * * * Dergeh-i Hazret-i Bedreddin'e Post-nişin oldu Muhammed Hazını Bütün erbiib-ı hased cebhesine Sedd-i Çın oldu Muhammed Hazını Gül-şen-i aşka düşünce riihı Kfim-bın oldu Muhammed Hazın! Uşşakil er 369 Pute-i aşk.da olunca safi El-emin oldu Muhammed Hazın! İlm ü irfanım teslim iderim Pek metin oldu Muhammed Hazın! Neş' e-yô.b itsin onu Hazret-i Hak Aşk-mekln oldu Muhammed Hazın!

İrişüp Hazret-i Pir' den ona feyz Dane-çin oldu Muhammed Hazıni Oldu daısi onun Vassaf'ı Zü'l-yakin oldu Muhammed Hazıni Dede Ömer-i Ruşeni gazeline tahmistir: Bir fakra yetişelim ki gına y&lıma gelmez Bir dosta kavuşdum ki siva y&lıma gelmez Bir hasta-i aşkım ki rehô. y&lıma gelmez Bir derde sataşdım ki deva yadıma gelmez Bir rence ulaşdım ki.

şifa yadıma gelmez Yanmak.da gönül ô.teş-i hicran ile her dem Muzlim görünür çeşmime ser-tô.-ser alem Zahm-ı dil-i mecrahuma bulunmadı merhem Bir vechileyim cevr ü cefa vü gama hem-dem Şadi vü ferah mihr ü vefa yadıma gelmez Bir Leyli' ye Mecnun olalı deşt-neverdim Bassın kademin diye yüzÜm yerlere serdim Aşıklığıma işte nişan çehre-i zerdim Yüz türlü suhan düzedirim dimeye derdim Nidem ki haşasında ( ?) sana yadıma gelmez Günden güne bilmem ki neden mihnetim artar Vuslat sözünü söyleyemem firkatim artar Ol şUhdaıı ayrı düşeli hasretim artar Ağyarla yari görücek hayretim artar Deşna vü heca ( ?) medh ü sena yad ıma gelmez 370 Sefine-i Evliyii Ol gonca femin bülbülüyüm gülşeniyim kim Ol bag-ı safô.mn gülüyüm sılseniyim kim Ol mısr-ı meliüıat şehinin beııdesiyim kim Men ol perin işvesine göneneyim185 kim Aşkında anın ata ana yadıma gelmez Bir plr-i mugô.n pendini itdim yine der-gUş Çah-ı zegan-ı yô.rdan oldum mey-nilş Düşdüm der-i meyhanede oldum lfı-huş Görsen meni sen serhoş u aşüfte vü medhuş Sen sorma sakın Rüşena yadıma gelmez* Yô.

Rab ne büyük derd ü bela trregl-i hicr İ tdi beni pô.-miil-i fenô. trregl-i hicr Hatmi'ye yeter cevr ü cefô. tlregl-i hicr Men Ruşeni'yim gerçi bana tlregi-i hicr Öyle eser itdi safa yadıma gelmez Destur Menem Mecnun-ı deşt-i gam sebak-ô.muz-ı ve'l-Leyli Menem ol dost ile hem-dem dilinıde yok sivô.

meyli Menem cô.niin ile mahrem gözümde nokta-i hali Menem çün mazhar-ı adem idüp esma-i tekmili Sıfatım zikr ider alem eğer ulvi eğer süfli Sivô.yı yak lehlb-i niir-ı suzô.n-ı haklkatdan Ki dil kansın zülô.l-i ô.b-ı irfiin-ı haklkatdan Nevô.l-i lutfun ibzal eyle bastiiıH haklkatdan Eya Rahman-ı müşfik feyz-pistan-ı hakikatdan Ümid-i şir-i hikmetle figan eyler gönül tıflı Fetll-i aşkı ey siilik tutuşdur tii ki feth olsun Kuvô.-yı nefsi ey siilik çalışdır tii ki feth olsun Bu farkı cem 'a ey sô.lik ulaşdır tii ki feth olsun Kilid-i zikri ey salik yetişdir ta ki feth olsun Hakikat kemini der-beste itmişdir siva kuflü 185.

"Göneneyim", razı v e kfül olma:- m:ısdarından ism-i f.ı i l , "göyeneyim"olsa gerektir. "Boyanmak" ma' niisınad ır.