ŞAHSİYET DOSYASI

Hasîrîzâde Mehmed Elif Efendi

Mehmed Elif Efendi, Sütlüce Hasîrîzâde Dergâhı'ndaki Sa‘dî irşadı, çok yönlü tahsili, telifleri ve Meclis-i Meşâyih hizmetiyle son Osmanlı tekke hayatının seçkin temsilcilerindendir.

Doğum: 1850
Vefat: 1927
Unvan: Hasîrîzâde Sa‘dî Dergâhı'nın son şeyhi, âlim, şair ve Meclis-i Meşâyih reisi

Kol, icâzet ve dönem bağları

Ana yol alanı bütün mensubiyetlerin yerine geçmez. Kurucu, post ve silsile rolleri ayrı kayıtlardır; birlikte görülmeleri aynı dönemde aidiyet kanıtı değildir. Kol ve ilişki fişleri mevcut CMS kayıtlarından gelir; kol yanıtı boşsa 5 Ekim 2026 araştırma envanteri gösterilir. Kaynak belirtilmemiş bağlar doğrulanmış mensubiyet gibi sunulmaz.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 534
Yön: 1056 → 953
Tür: Hoca-talebe
Hat / varyant: sadiyye
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Mehmed Elîf Efendi Sa‘dî terbiyesi ve hilâfetini babası Ahmed Muhtâr’dan aldı.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Aile ve dergâh çevresi

Mehmed Elif Efendi 1850'de Sütlüce'deki Hasîrîzâde Dergâhı'nda doğdu. Babası şeyh Ahmed Muhtar Efendi, annesi Fatma Biâse Hanım'dır. Ailenin Hasîrîzâde adı, Mısır'dan İstanbul'a gelen büyük dedesi Halil Efendi'nin saray hasırcıbaşısı oğlunun dükkânında bulunması sebebiyle “Hasırcı Şeyh” diye tanınmasına dayanır. Sütlüce'deki Sa‘dî tekkesi bu aile eliyle birkaç kuşak boyunca yaşatıldı.

Tahsil ve irşad

Arapça, Farsça, hadis, tefsir, fıkıh, Mesnevî ve mûsiki tahsil etti. Hoca Hüsâmeddin ve Osman Selâhaddin Dede gibi farklı ilim ve tekke çevrelerinden faydalandı. Sa‘diyye meşihatının yanında Mevlevî ve Nakşî kültürle de yakın ilişkisi vardı; bu bağlar tek bir yol aidiyetini silmez, son Osmanlı irfan çevresinin çok katmanlı yapısını gösterir.

Kurum ve eserleri

Hasîrîzâde Dergâhı'nın son şeyhi oldu ve Meclis-i Meşâyih reisliği yaptı. et-Tuhfetü'l-mürsele şerhi, şiirleri ve tasavvufî risâleleri onun ilmî yönünü gösterir. Hat, mûsiki ve edebiyatla ilgilendi; dönemin âlim, Mevlevî ve tekke şeyhleri arasında saygı gördü. 1927'de vefat etti ve aile dergâhının hazîresine defnedildi.

COĞRAFÎ HAFIZA3 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi3 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

YOL BAĞLAMISa‘diyye (Cebâviyye)Yol dosyasını aç →Kişi kaydındaki tarihî yol bağlantısı; sıralı silsilede halka olduğunu tek başına göstermez.Yolun irşad atlasını aç →

KİŞİLER AĞIBağlantılarını aç5 doğrudan bağlantıAğda gör →

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

7 kayıt

İlk 6 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

el-Kelimâtü’l-mücmele fî şerhi’t-Tuhfeti’l-mürsele

Burhânpûrî’nin vahdet-i vücûd ve hazarât-ı hams risâlesinin Türkçe tercüme ve şerhi; et-Tuhfetü’l-mürsele üzerine yazılmış ilk Türkçe şerhtir.

Metni gösterMetni daralt

Muhammed el-Burhânpûrî’nin (ö. 1029/1620) vahdet-i vücûd ve hazarât-ı hams meseleleriyle ilgili meşhur eseri et-Tuhfetü’l-mürsele’nin tercüme ve şerhidir (İstanbul 1342). Basılan iki eserinden biridir.

Tuhfe’nin Tanzimat sonrasında ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında aydınlar tarafından tanınması, önce onun yazdığı bu şerh, ardından Ahmet Avni Konuk ve İsmail Fenni Ertuğrul gibi müelliflerin atıfları yoluyla gerçekleşmiştir. Bu sebeple şerh, o dönemde ortaya çıkan İbnü’l-Arabî ilgisine ve tasavvuf anlayışına belirli bir katkı sağlamış sayılır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Tenşîtü’l-muhibbîn bi-menâkıbı Hâce Hüsâmeddin

İlk hocası Hoca Hüsâmeddin hakkında yazdığı, devrin ilmî ve tasavvufî hayatını tanıtan Türkçe eseri.

Metni gösterMetni daralt

İlk hocası Hoca Hüsâmeddin hakkında yazılmış Türkçe bir eserdir (İstanbul 1342). Dönemin ilmî ve tasavvufî hayatını tanımak açısından önemlidir; basılan iki eserinden biridir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Semeretü’l-hads fî ma‘rifeti’n-nefs

Hz. Ali’nin nefisle ilgili sorulara verdiği cevapların Arapça şerhi (telifi 1310/1892).

Metni gösterMetni daralt

Hz. Ali’nin nefisle ilgili sorulara verdiği cevapların şerhi olup Arapça yazılmıştır (telifi 1310/1892). Yazma nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar bölümündedir (nr. 2036).

Eser, ruh ve nefis konusunda kaleme alınmış risâleler arasında sayılmaktadır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

İrşâdü’l-gâvîn bi-reddi nazariyeti Darvin

Ölümünden altı ay önce kaleme aldığı, Darwin nazariyesini tenkit eden Türkçe eseri.

Metni gösterMetni daralt

Ölümünden altı ay önce kaleme aldığı, Darwin nazariyesini tenkit eden Türkçe bir eserdir. Arap grameri ve mantıktan Darwin nazariyesine kadar uzanan geniş bir konu yelpazesinde eser vermiş olması, ilgi alanının genişliğini gösterir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Divan

Türkçe, Arapça ve Farsça şiirlerinden meydana gelen divanı.

Metni gösterMetni daralt

Türkçe, Arapça ve Farsça şiirlerden meydana gelmiştir. Son Asır Türk Şairleri ve Sefîne’de şiirlerinden bazı örnekler yer almaktadır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Basılmamış diğer eserleri

Sarf-nahiv, mantık, tefsir, akaid ve tarikat âdâbına dair, çoğu yazma halinde kalan eserleri.

Metni gösterMetni daralt

Kaydedilen eserlerinden sadece ikisi basılmıştır; geri kalanlar yazma halinde kalmıştır. Bunların başlıcaları şunlardır:

Muhtârü’l-enbâ fi’l-hurûf ve’z-zurûf ve ba‘zi’l-esmâ (telifi 1309/1891): Arapça’da harf, zarf ve isimlere dair, 200 sayfayı aşkın Türkçe bir eser.
el-Mebde’ (telifi 1310/1892): Îsâgücî adlı mantık kitabının Arapça şerhi.
ed-Dürrü’l-menşûr fî (min) hizâneti esrâri’n-nûr (telifi 1322/1904): Nûr âyetinin (en-Nûr 24/35) Arapça tefsiri.
Def‘u’l-vecel bi-cünneti’l-ecel (telifi 1325/1907): Ecel hakkında sorulan sorulara verdiği cevaplardan meydana gelen Türkçe eser.
el-Bârikât (telifi 1325/1907): Özdeyişlerini ihtiva eden Arapça eser.
et-Tenbîh (telifi 1341/1922): Zikir ve âdâba dair Türkçe eser.
en-Nehcü’l-kavîm li-men erâde en yestakım (telifi 1342/1924): Akaide dair Arapça manzum eser.
Tasrîhu’l-ümme bi-tavzîhi hükmi’s-salât bi’t-terceme (telifi 1344/1925): Namazda sûrelerin Türkçe okunmasının câiz olmadığını belirten Türkçe risâle.
en-Nûrü’l-furkån fî şerhi lugati’l-Kur’ân: Kaynaklarda zikredilen iki ciltlik eseri.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

4 kayıt

İlk 4 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Kırk beş yıllık meşihat ve tekkelerin kapatılışı

Babasının hacca giderken kendisini vekil bıraktığı 1880’den 1925’e kadar süren, önce vekâleten sonra asâleten yürüttüğü şeyhlik görevi.

Metni gösterMetni daralt

Hasîrîzâde Dergâhı’nda, babasının hacca giderken kendisini vekil bıraktığı 1880 yılından onun ölümüne kadar vekâleten, bu tarihten itibaren tekkelerin kapatılışına kadar da (1925) asâleten şeyhlik görevinde bulundu. Bu süre içinde dergâhta Mesnevî, şemail, hadis ve dinî ilimleri okuttu.

Sütlüce Hasîrîzâde Dergâhı, Eyüp’teki Taşlıburun (Lâgarî) Dergâhı ve Koska’daki Abdüsselâm Tekkesi ile birlikte İstanbul’daki en meşhur Sa‘dî dergâhları arasında sayılır; kendisi bu dergâhın son şeyhidir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Tekkenin mimarlığını üstlenmesi

II. Abdülhamid’in iradesiyle 1887’de yeniden inşa edilen tekkenin mimarlığını bizzat yapması.

Metni gösterMetni daralt

II. Abdülhamid’in iradesiyle 1887’de yeniden inşa edilen ve inşaat giderleri tekke mensuplarından Tophane müşiri Mehmed Seyyid Paşa tarafından karşılanan tekkenin mimarlığını kendisi yaptı.

Şair ve hattatlığının yanı sıra tekkenin planlarını çizecek kadar mimari bilgiye de sahipti ve dönemin şeyhlerinin en âlim ve faziletlisi olarak tanınıyordu.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Meclis-i Meşâyih reisliği

1907’de tayin edildiği Meclis-i Meşâyih başkanlığı ve bu sıfatla kıldırdığı cenaze namazı.

Metni gösterMetni daralt

1907’de tayin edildiği Meclis-i Meşâyih başkanlığı görevinden bir süre sonra ayrıldı.

Bu görevi sırasında, 31 Mayıs 1908’de vefat eden Yenikapı Mevlevîhânesi şeyhi Mehmed Celâleddin Dede’nin cenaze namazını, meclis-i meşâyih reisi ve Sütlüce’de Hasîrîzâde Sa‘dî Dergâhı şeyhi sıfatıyla Kocamustafapaşa Sünbülî Dergâhı’nda kendisi kıldırmıştır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

TARİHÎ KAYIT

Mevlevî şeyhliğinin çelebilik makamınca tasdiki

Konya Mevlânâ Âsitânesi’nde çelebilik makamında bulunan Abdülvâhid Çelebi’nin 1898’de meşihatnâme göndermesi.

Metni gösterMetni daralt

Konya Mevlânâ Âsitânesi’nde çelebilik makamında bulunan Abdülvâhid Çelebi, kendisine meşihatnâme göndererek Mevlevî şeyhliğini tasdik etmiştir (1898).

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı.

BAĞLANTILAR · VERİTABANI

Şeyh, halife, aile ve post ağı

HOCASI / ŞEYHİHasîrîzâde Hacı Ahmed Muhtâr EfendiMehmed Elîf Efendi Sa‘dî terbiyesi ve hilâfetini babası Ahmed Muhtâr’dan aldı.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 534
Yön: 1056 → 953
Tür: Hoca-talebe
Hat / varyant: sadiyye
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Mehmed Elîf Efendi Sa‘dî terbiyesi ve hilâfetini babası Ahmed Muhtâr’dan aldı.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

AİLE BAĞIHasîrîzâde Hacı Ahmed Muhtâr EfendiBaba–oğul ilişkisi.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 535
Yön: 1056 → 953
Tür: Aile
Hat / varyant: sadiyye
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Baba–oğul ilişkisi.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

POST DEVRİHasîrîzâde Hacı Ahmed Muhtâr EfendiAhmed Muhtâr hizmeti sağlığında oğlu Elîf Efendi’ye bıraktı.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 536
Yön: 1056 → 953
Tür: Post devri
Hat / varyant: sadiyye
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Ahmed Muhtâr hizmeti sağlığında oğlu Elîf Efendi’ye bıraktı.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

TALEBESİ / HALİFESİHoca Hasan Hüsâmeddin Efendiİlk hocasıdır; hakkında Tenşîtü’l-muhibbîn bi-menâkıbı Hâce Hüsâmeddin adlı Türkçe eserini kaleme almıştır.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 1214
Yön: 1057 → 181
Tür: Hoca-talebe
Hat / varyant: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: İlk hocasıdır; hakkında Tenşîtü’l-muhibbîn bi-menâkıbı Hâce Hüsâmeddin adlı Türkçe eserini kaleme almıştır.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

AİLE BAĞIYûsuf Zâhir Efendi (Hasırcıoğlu)Oğludur; İstanbul Koska’daki Abdüsselâmiyye Dergâhı’nın son şeyhi olmuştur.

Bu bağın kanıt fişi

İlişki kimliği: 1215
Yön: 1057 → 1058
Tür: Aile
Hat / varyant: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Eser / belge: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Baskı / nüsha: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Cilt: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Sayfa: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Varak: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Tarih: Bilinmiyor / kayıt belirtilmemiş
Doğrulama: Kaynak belirtilmemiş

İlişki / dönem açıklaması: Oğludur; İstanbul Koska’daki Abdüsselâmiyye Dergâhı’nın son şeyhi olmuştur.

Her ilişki kendi kimliği ve hattıyla korunur. Künye veya sayfa bulunması, tarihî iddianın bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

İstanbul · TürkiyeHasîrîzâde Dergâhıİstanbul’daki en meşhur Sa‘dî dergâhlarından biri olan bu tekkenin son şeyhidir. 1880’den 1925’e kadar burada şeyhlik yapmış, Mesnevî, şemail, hadis ve dinî ilimleri okutmuş; II. Abdülhamid’in iradesiyle 1887’de yeniden inşa edilen binaların mimarlığını da kendisi üstlenmiştir.İstanbul · TürkiyeHasîrîzâde Dergâhı ile Mahmud Ağa Camii arasındaki hazîre3 Ocak 1927 Pazartesi günü vefat ettiğinde, tekkesiyle Mahmud Ağa Camii arasındaki hazîreye defnedilmiştir. İlişkili kişi dosyası Hasîrîzâde Muhammed Elîf Efendi : Hasîrîzâde Muhammed Elîf Efendi (1850–1927), Sütlüce Sa‘dî Dergâhı’nın şeyhi; Mesnevî ve Şemâil dersleri, çoklu icazetleri, Meclis-i Meşâyih reisliği ve eserleriyle son dönem İstanbul tasavvuf hayatının güçlü âlimlerinden biridir.İstanbul · TürkiyeHasîrîzâde Sa‘dî DergâhıTarihî işlev Sütlüce'de Sa‘dî postu, Mesnevî dersleri, çoklu icazet ve şehir tasavvuf kültürünün merkezi. Kuruluş, kol aidiyeti, post değişimi, mimari yenileme ve güncel durum ayrı dönemler halinde değerlendirilir.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]Hasîrîzâde Elif Efendi: Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri
[2]Kişi kaynak denetimi — Hasîrîzâde Muhammed Elîf Efendi
[3]TDV İslâm Ansiklopedisi: Sa‘diyye, Sa‘deddin el-Cebâvî ve Hasîrîzâde Elif Efendi maddeleri; Reşat Öngören, Tasavvuf; Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ I

Ortak kaynak kataloğunu aç →