Mazhar Cân-ı Cânân

Mazhar Cân-ı Canân, 1113/1702’de1134 Agra (Ekberabad) yakınındaki Kalabadağ kasabasında doğdu. Esasen Mazhar, onun şiirlerinde kullandığı mahlası olmasına rağmen meşhur olup isminin bir parçası hâline gelmiştir. Onun nesebi Muhammed b. Hanefiyye vasıtasıyla Hz. Ali(ra)’ye dayandırılmaktadır. Babası Mirza Can, Babür idaresiyle iyi ilişkiler kurmuş ve Evrengzib döneminde orduda görev almış bir askerdi. O, dönemin yönetici kesimiyle iyi ilişkileri olan Kaşgal kabilesindendi. Mazhar’ın doğduğu yıl Çiştiyye tarikatına intisap ederek askerî görevinden ayrılıp münzevi ve fakir bir hayat yaşamayı tercih etti. Mazhar Cân-ı Canân, babasından Farsça ve diğer dillerdeki bazı küçük risâleleri okudu. Kırâat ve tecvîdi Abdürresûl’den, aklî ve naklî ilmleri yörenin büyük âlimlerinden tahsil etti. Babasının 1130/1718’de babasının vefatından sonra ileri düzeyde okumalarını Muhammed Efdal’den yaptı. Abdurresûl Dihlevî’den kıraat ilmini tahsil etti. Daha sonra o, Ekberabad (Agra)’dan ayrılarak Delhi’ye gitti. Burada orduda görev almak istediyse de başvurusu kabul edilmedi. Çiştî şeyhi Kutbüddin Bahtiyar Kakî’nin (ö.633/1236) tavsiyesiyle tasavvufa yöneldi. Bu sırada bölgede meşhur olan Müceddidiyye’nin kudretli şeyhi Muhammed Nur Bedeûnî’ye intisap etti.1135 Onun bu intisap aşaması Makâmât-ı Mazhariyye’de şöyle anlatılır:

1781'deki saldırı

Mazhar Cân-ı Cânân, Delhi'deki evinde bulunduğu sırada silahlı bir saldırıya uğradı. Ağır yaralandı ve yaranın tesiriyle 1195/1781 yılında vefat etti. Hadisenin onun hayatının son safhası ve Mazhariyye çevresinin teşekkülü üzerinde güçlü bir etkisi oldu.

Farklılaşan rivayetler

Kaynaklar saldırganın kimliği, saldırının doğrudan sebebi ve olayın mezhep gerilimiyle ilişkisi konusunda aynı ayrıntıları vermez. Sonraki Nakşibendî-Müceddidî hafızası ölümü şehadet diliyle anlatmış, bazı nakiller olayın saikini daha belirgin mezhebî çerçevelerle açıklamıştır.

Bu dosyada ortak tarihî çekirdek —evinde vurulması, ağır yaralanması ve ardından vefatı— korunur; saldırganın niyeti hakkında kaynakların ayrıştığı hususlar kesin hükme dönüştürülmez. Şehadet yorumu, Mazhar Cân-ı Cânân'ın gelenek içinde nasıl hatırlandığını gösterir.