tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve adları
Kaygusuz Abdal'ın hayatına dair çağdaş bir belge bulunmaz. Bilinenler, ölümünden yaklaşık bir buçuk asır sonra yazıya geçirilmiş anonim menâkıbnâmesine ve kendi eserlerindeki dolaylı işaretlere dayanır. Menâkıbnâme onu Alâiye (Alanya) sancak beyinin oğlu olarak tanıtır ve asıl adını Gaybî verir; “Kaygusuz” mahlasını ise mürşidi Abdal Mûsâ'nın verdiği kabul edilir. Asıl adının Alâeddin olduğu görüşü, “Minbernâme”deki “Âşık olsam adım tembel Alâyî” mısraındaki Alâyî kelimesine dayandırılmıştır. Bu okuma tartışmalıdır: Alâî bir isim değil, Alâiyeli oluşunu bildiren bir nisbe olarak da anlaşılabilir. Baba ve dede adlarına dair kayıtlar da tahminden ibarettir.
Doğum tarihi üzerine üç görüş
Doğum tarihi için üç ayrı öneri vardır ve hiçbiri kesinlik taşımaz. Birincisi, Dilgüşâ'daki “sekiz yüz yılında geldi” ifadesinden hareketle 1398'dir; ancak bu tarih doğru kabul edilirse Abdal Mûsâ'ya intisabı imkânsız hâle gelir. İkincisi, menâkıbnâmedeki “on sekiz yaşında intisap, kırk yıl hizmet” bilgisinden geriye doğru hesaplanan 742/1341'dir; bu hesabın zayıf yanı, “kırk yıl hizmet” ifadesinin geleneksel bir kalıp olması, takvim değeri taşımamasıdır. Üçüncüsü, bu iki görüşün eleştirisinden geriye kalan ve kesinlik iddiası taşımayan “XIV. yüzyılın ikinci yarısı” aralığıdır. 1398 tarihini doğum değil, Mısır'a geliş yılı olarak yorumlayan görüş de bulunur.
Abdal Mûsâ'ya intisabı
İntisabını anlatan tek rivayet, menâkıbnâmedeki geyik avı hikâyesidir ve menkıbe olarak okunmalıdır. Tarihî düzlemde söylenebilecek olan şudur: Kaygusuz, Bektaşîliğin bir tarikat olarak örgütlenmesinden önce, Anadolu'da Hacı Bektâş kültünün yerleşip yaygınlaşmasında birinci derecede etkili olan Abdal Mûsâ'nın müridiydi. XIV-XV. yüzyıllarda Anadolu'da yaygın bulunan Abdallar zümresine mensubiyeti sebebiyle şiirlerinde Kaygusuz Abdal mahlasını kullandı. Mürşidiyle birlikte Rum Abdalları ve Kalenderîler çevresine bağlanır.
Mısır yılları ve Kasrü'l-ayn Dergâhı
Kahire'deki Kaygusuz Sultan (Kasrü'l-ayn) Bektaşî Dergâhı'nın son şeyhi Ahmed Sırrı Baba, yazılı bir kaynağa değil Mısır Bektaşîleri arasındaki şifahî rivayete dayanan bir kronoloji verir: 791/1389'da Mısır'a ilk geliş, 796/1394'te hac, 799/1397'de Kahire'ye dönüş, 806/1403-04'ten itibaren Kasrü'l-ayn Dergâhı'nda irşad ve 848/1444'te vefat. Bu kronolojinin değeri, menâkıbnâmenin dergâh inşası için verdiği 807/1404 tarihiyle neredeyse örtüşmesindedir; 1444 ölüm tarihi araştırmacıların çoğunca benimsenmiştir. Dergâh, Bektaşîlerin dört halife makamından biri sayılmıştır.
Kabri: çözülmemiş bir mesele
Kabri için üç ayrı yer öne sürülür ve hiçbiri kanıtlanmış değildir. Birincisi Mukattam dağı eteğindeki mağaralar bölgesidir; halkın Abdal kelimesini Abdullah'a çevirerek ona “Abdullah el-Megārevî” yani mağaralı Abdullah demesi bu rivayetle uyumludur. İkincisi Kasrü'l-ayn Dergâhı'dır; Mısır Bektaşîlerince kabri sayılan mezar buradadır. Üçüncüsü Elmalı'ya bağlı Tekke köyündeki Abdal Mûsâ Türbesi'dir; yaygın bir kanaat olmakla birlikte destekleyici kanıtı yoktur. Bir itiraz da tekkenin kimliğine yöneliktir: Evliya Çelebi Kasrü'l-ayn'ı anlatırken Kaygusuz'u anmaz ve ayrı bir “Kaygusuz Baba Tekkesi” tarif eder; buradan Kasrü'l-ayn ile Kaygusuz arasında bağ bulunmadığı sonucu çıkarılmıştır. Buna karşılık menâkıbnâme müellifinin bu tekkeyi 807/1404 tarihli kitâbesiyle birlikte ayrıntılı tasvir etmesi, söz konusu itirazı tartışmalı kılar.
Rumeli meselesi ve ikinci bir Kaygusuz
Şiirlerinde geçen Murad Han'ın II. Murad, İshak Bey'in II. Murad devrinde Üsküp sancak beyi olan Semendire fâtihi Gazi İshak Bey, İbn Fenâî'nin ise Molla Fenârî olduğu yorumu genel kabul görmüştür; Bursa, Edirne, Sofya, Manastır ve Filibe gibi yer adlarından onun Rumeli'ye geçtiği ve bir süre orada yaşadığı sonucu çıkarılmıştır. Bu yoruma bir itiraz vardır: XV. yüzyılda Vize'ye bağlı Saray kasabasından Sarayî mahlaslı ikinci bir Kaygusuz Abdal bulunduğu ve Rumeli adlarının geçtiği şiirlerin ona ait olduğu söylenmiştir. Ayrı bir karışma tehlikesi daha vardır: Bayramî Melâmîlerinden Vizeli Alâeddin de şiirlerinde Kaygusuz mahlasını kullanmıştır. İki şairi muhtevaya göre ayıran değerlendirmeler yapılmış, aradaki farkın neşve düzeyinde olduğu belirtilmiştir. 901/1495 tarihli Marburg nüshasının bulunması, şiirlerin karışmış olabileceği endişesini büyük ölçüde gidermiştir.
Şiirinin karakteri
Antolojilerde hece vezinli şathiyeleriyle tanınmıştır; oysa hece ile yazdıkları bütün şiirlerinin ancak beşte biridir, geri kalanı aruzladır. Şiirinin ayırt edici yanı, bir tasavvuf şairinde beklenmeyen dünya ve eşya tasviridir: bitten pireden sinekten yakınma, kaba sofudan kaçma, iyi yemek, kır ve akarsu, hayatın imkânlarından yararlanma arzusu. Zengin çağrışım ve hayal, anlamı geri plana iterek neredeyse gerçeküstü bir şiir dünyası kurar. Dili atasözü ve deyimle örülüdür, Arapça-Farsça tamlamalardan uzaktır; aynı sadelik kısa, yer yer devrik cümleli mensur eserlerinde de görülür. Yemek ve sofra konulu simatiyyeleri kendi başına bir külliyat oluşturur. Yûnus Emre'nin ilk takipçilerinden sayılır.
Bektaşî kültündeki yeri
Bektaşîliğin teşekkülünden önce yaşamış, eserlerinde Hacı Bektâş'a ve Bektaşîliğe atıfta bulunmamıştır. Mensubu olduğu Rum Abdalları ve Kalenderîler zümreleri XVI. yüzyıldan sonra Bektaşîlik içinde erimiş, böylece Kaygusuz da bu geleneğin başlıca şahsiyetlerinden biri hâline gelmiştir; Ehl-i beyt bağlılığını, tevellâ ve teberrâyı gösteren şiirleri sebebiyle Alevî-Bektaşî edebiyatının kurucusu sayılmıştır. Kültteki yeri somut işaretler taşır: Kahire'de kurduğu tekke dört halife makamından biridir ve bu, onun Bektaşîler arasında şeyhi Abdal Mûsâ'dan daha üstün bir dereceye yerleştiğini gösterir. Lengeri dört kapıya, kubbesi on iki imama işaret eden dört ve on iki dilimli beyaz keçe tâcı ilk onun kullandığı kabul edilir. Dergâhlarda meydandaki on iki posttan biri onu temsil eden nakib postudur. Tennûre, haydarî, teslim taşı ve kemerle niyaz durumundaki tasviri Bektaşî tekkelerinde yaygındı; Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki XVIII. yüzyıl minyatüründe başında horasanî taç, elinde nefîr bulunur.
Tasavvuf tarihindeki önemi
Kaygusuz Abdal'ın önemi yalnız şiirinin hacminden değil, iki ayrı geleneği birbirine bağlamasından gelir. Bir yandan Yûnus Emre'yle başlayan Türkçe tasavvuf şiirini şathiye ve nutuk yönünde genişletmiş, öte yandan Anadolu'daki abdal-kalenderî zümre hafızasını Mısır'a taşıyarak Bektaşî coğrafyasının en uzak durağını kurmuştur. Kahire'deki tekkenin dört halife makamından biri sayılması, bu taşımanın gelenek içinde ne kadar merkezî görüldüğünü gösterir. Hayatına dair belge yokluğu ile eserlerinin zenginliği arasındaki bu gerilim, onu tasavvuf tarihinde hem en çok okunan hem en az bilinen şahsiyetlerden biri yapar.