Kāimî Şeyh Hasan Efendi

Asıl adı Hasan olup Kâimî Baba diye de bilinir. Mahlasının kaynağı hakkında iki ayrı açıklama vardır.

Yaygın açıklamaya göre "kāim" (ayakta duran) kelimesinden gelen bu mahlası, kırk gün boyunca ayakta halvet halinde kaldığı için almıştır. Hayatıyla ilgili bazı menkıbelerde ise mahlasın Slavca "ka'i mi" (bizim gibi) sözünden geldiği belirtilir.

İkinci açıklama, onun Bosna halkının kendinden biri saydığı bir şeyh olarak hatırlandığını gösterir; nitekim gelecekten haber verdiğine de inanılmıştır.

Avusturya ordusunun 1697'de Saraybosna'ya yaptığı saldırı sırasında çıkan yangında tarihî belgeler yok olduğu için hayatı hakkında fazla bilgi edinilememektedir. Yine de 1625-1635 yılları arasında Saraybosna'da doğduğu kabul edilir.

İlk öğreniminden sonra Sofya'ya gitti ve Uziceli Şeyh Muslihuddin'den icâzet aldı; şeyhinin şeyhi Sofyalı Bâlî Efendi'dir. Ardından İstanbul ve Konya'ya gitti, sonra Saraybosna'ya döndü.

Dönüşünde Sinan Ağa Tekkesi'ne şeyh oldu; bu Kādirî tekkesinin adı bilinen ilk şeyhidir. Aynı zamanda 1078'de (1667-68) kendi evinde kurduğu bir Halvetî tekkesinin de şeyhliğini yürüttü. Böylece iki tarikatın postunu birlikte taşımıştır.

Birçok mahallî yazar ve menkıbe, Hasan Kâimî'den sevilen bir hatip ve 1093'te (1682) Saraybosna'da vuku bulan halk ayaklanmasının önderi olarak bahseder. Bir başka kayıt da onun bu ayaklanmaya destek olduğu gerekçesiyle İzvornik'e sürüldüğünü söyler.

Buna karşılık isyana katıldığını doğrulayan bir belge yoktur. Sürgünün sebebi olarak, muhtemelen şehrin ulemâsı ile anlaşmazlığa düşmüş olması gösterilir.

İki anlatı da kayda geçmiştir: biri onu bir halk hareketinin başında gösterir, öteki ulemâ ile çatışan bir şeyh olarak. Her iki durumda da İzvornik'e (Zvornik) sürgüne gönderilmiş ve orada vefat etmiştir.

Vefat yılı kaynaklarda iki türlü verilir. Şeyhî ve Safâî'ye göre ölüm tarihi 1090'dır (1679).

Buna karşılık şiirlerinde tasvir ettiği tarihî olaylara göre vefat tarihinin 1690-1691 yılları olması gerektiği ileri sürülür ve çağdaş araştırmacılar bu ikinci tarihi benimser. Bir başka kayıt da 1682'de sürgüne gönderildiğini ve 1691'de İzvornik'te vefat ettiğini söyler.

Fark yalnız bir yıl meselesi değildir: 1679 kabul edilirse 1682 ayaklanması ve sürgün hikâyesi mümkün olmaz. İki kayıt burada çözülmeden yan yana bırakılmıştır.

Hüseyin Vassâf ve Sadeddin Nüzhet Ergun, Ayvansarâyî'nin bugün kayıp olan Tercüme-i Meşâyih adlı eserine dayanarak Câhidî Ahmed Efendi'nin ona intisap ettiğini ve ondan hilâfet aldığını söylerler.

Bu bilgi iki gerekçeyle şüpheli bulunur. Birincisi kronolojiktir: Câhidî 1070'te (1659-60) vefat etmiş, Kâimî ondan yirmi yıl sonra ölmüştür. İkincisi silsileyle ilgilidir: Câhidî'nin Uşşâkī çevresinden geldiği düşünülürken Kâimî'nin Uşşâkī olduğunu gösteren bir işaret bulunmamaktadır; o, Öziçeli Muslihuddin Efendi'nin (ö. 1052/1642) müridi olup onun da şeyhi Sofyalı Bâlî Efendi'dir.

Bu sebeple Kâimî'nin Câhidî'nin şeyhi olması şüpheli sayılır.

Hâtırası Bosna coğrafyasında canlı kalmıştır. XVIII. yüzyılın Boşnak şairlerinden Mehmed Meylî ile XIX. yüzyılda yaşamış Şâkir Muîdîzâde onun hakkında gazeller yazmışlardır.

Adı modern edebiyata da geçmiştir: Osman Aziz'in XIX. yüzyıla ait "Ago Sarić" adlı hikâyesinde ve çağdaş Boşnak yazarlarından Derviş Susić'in "Kaimija" adlı eserinin kahramanı olarak ele alınmıştır. Türbesi de bölgedeki önemli ziyaret yerlerinden biri olmuştur.