ŞAHSİYET DOSYASI

İsmâil Rûmî

İsmâil Rûmî (ö. 1041/1631, İstanbul); Kādiriyye'nin Anadolu ve Rumeli'de yayılmasını sağlayan “pîr-i sânî” . Tophane'de kurduğu Kādirîhâne tarikatın merkez tekkesi olmuş, kendisine Rûmiyye kolu nisbet edilmiştir.

Vefat: 1631
Unvan: Tarikat tarihinin ana şahsiyetlerinden

HAYATI VE TARİHTEKİ YERİ

Tosya'dan Bağdat'a

Tosya'nın Bansa köyünde doğdu. Babası Çoban Ali, oğlunun daha iyi yetişmesi için Tosya'ya taşındı.

Medrese ilimlerini tahsil ederken Halvetiyye tarikatı şeyhlerinden Ahmed Efendi'nin sohbetlerine devam etmeye başlayan İsmâil Rûmî, bir gece rüyasında Abdülkādir-i Geylânî'yi görerek onun mânevî işareti üzerine Bağdat'a gitmek üzere yola çıktı.

Bağdat'a ulaşınca Kādiriyye'nin merkez dergâhına gidip dergâhın postnişini Bağdat nakîbüleşrafı Seyyid Feyzullah Efendi'ye kendini tanıttı. Bir müddet sonra erbaîn çıkarmak üzere halvete girdi.

Mısır ve iki icâzet

Seyrüsülûkünü tamamlayınca mürşidinin tavsiyesi üzerine Bağdat'tan ayrıldı. Anadolu'ya gelmeden Mısır'a uğrayarak sohbetlerine katıldığı Ahmed-i Mısrî'den de icâzetnâme aldı. Bundan dolayı bazı silsilenâmelerde mürşidinin Feyzullah Efendi, bazılarında ise Ahmed Efendi olarak kaydedildiği görülmektedir.

Kādirîhâne'nin kuruluşu

1020 (1611) yılında İstanbul'a gelen İsmâil Rûmî bir süre Sofular Camii'nde kaldı, daha sonra Tophane'de Hacı Pîrî adlı bir kişiye ait arsa üzerinde bir tekke inşa ettirdi.

Onun Anadolu ve Rumeli'nin değişik şehirlerinde kırk kadar tekke yaptırdığı kaydedilmektedir (Seyyid Sırrı Ali, s. 52).

Kādiriyye tarikatı, Kādirîhâne diye anılan bu dergâhın kurulmasından sonra İstanbul'da yayılmaya başlamış, XV. yüzyılda Bursa'da kurulan Eşrefiyye kolu ile birlikte bu tarikatın Osmanlı topraklarında yaygınlık kazanmasında önemli rol oynamıştır.

Pîr-i sânî

Bu tesir sebebiyle “pîr-i sânî” unvanıyla anılan ve kendisine Kādiriyye'nin Rûmiyye kolu nisbet edilen İsmâil Rûmî vefatında kurduğu tekkenin hazîresine defnedildi.

Tekkenin meşihatı halifelerinden Seyyid Halil tarafından sürdürülmüştür. Ustrumcalı Ahmed Efendi adlı halifesi 1038'de (1628) Bursa'da İsmâil Rûmî Dergâhı'nı (Hamam Tekke) kurmuştur.

COĞRAFÎ HAFIZA9 coğrafî bağlantıMekân kayıtlarına git →

Koordinatlı mekânŞehir düzeyi9 nokta · 0 kesin koordinat. Kümeye tıklayarak yaklaşın; tek noktadan mekân dosyasını açın.

İLİŞKİLİ GÖRÜNÜMLER

Ağ ve yol

KİŞİLER AĞIBağlantılarını açHoca, talebe ve tarihî etki ağıAğda gör →

ÇOKLU İRŞAD GÜZERGÂHI2 ayrı bağlamda görünüyorHer bağlantı ayrı açılır; ortak gövde, kol aidiyeti anlamına gelmez.

GELENEK İÇİ ANLATI

Menkıbeler

Gelenek içinde aktarılan hatıra ve anlatılar

1 kayıt

İlk 1 kayıt gösteriliyor

MENKIBE · GELENEK İÇİ

Rüyada Abdülkādir-i Geylânî'yi görmek

Bağdat yolculuğunun başlangıcı.

Tam anlatıyı okuAnlatıyı daralt

Menâkıbnâme’de tam metni aç →

Çerçeve. Rivayet, bir yol değişikliğini de içerir: Halvetî sohbetlerinde bulunan bir talebe, Kādirî yola geçer. Tarikat edebiyatında “vefat etmiş bir pîrin rüyada işareti” (üveysî bağ) böyle geçişleri meşrulaştıran kabul görmüş bir çerçevedir. Abdülkādir-i Geylânî o tarihte dört buçuk asırdır vefat etmiştir.

Bu anlatı gelenek hafızasına aittir; doğrulanabilir tarihî olayla aynı kesinlikte sunulmaz. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

BİYOGRAFİK KAYIT

Hayatından kayıtlar

Belge, tarih ve biyografi kaynaklarından kısa bilgi kartları

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

BİYOGRAFİK KAYIT

Kırk tekke

Anadolu ve Rumeli'yi kaplayan ağ.

Metni gösterMetni daralt

Onun Anadolu ve Rumeli'nin değişik şehirlerinde kırk kadar tekke yaptırdığı kaydedilmektedir (Seyyid Sırrı Ali, s. 52).

Çerçeve. Kırk sayısı tasavvuf edebiyatında sık kullanılan yuvarlak bir sayıdır; ancak buradaki iddia bir kerametten değil, teşkilâtlanmadan bahseder. Kaynağın “pîr-i sânî” unvanını doğrudan bu yaygınlığa bağlaması, rakamın büsbütün mecazî olmadığını düşündürür: halifesi Ustrumcalı Ahmed Efendi'nin daha 1038'de (1628) Bursa'da bir dergâh kurmuş olması bu ağın somut bir örneğidir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

BİYOGRAFİK KAYIT

Sultanahmet Camii'nin açılışında Kādirî zikri

Dört asırlık bir geleneğin başlangıcı.

Metni gösterMetni daralt

İsmâil Rûmî, Sultan Ahmed Camii'nin açılışında dervişleriyle birlikte Kādirî usulü zikir yapmış, daha sonra bu camide cuma günleri namazdan sonra Kādirî evrâdının okunması bir gelenek halini almıştır.

Bu gelenek günümüzde de sürmekte, Kādirîhâne şeyhinin görevlendirdiği bir derviş cuma namazından sonra camide Kādirî evrâdını okumaktadır.

Çerçeve. Tekkelerin 1925'te kapatılmış olmasına rağmen sürdüğü kaydedilen nâdir uygulamalardan biridir; bir tarikatın devlet camisindeki yerini, tekke değil cami üzerinden koruduğu bir örnektir. Selâtin camilerinin açılış merasimlerinde bir tarikat şeyhinin zikir yapması, Kādiriyye'nin daha ilk anda resmî muhitle kurduğu ilişkiyi de gösterir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

BİYOGRAFİK KAYIT

İki mürşid, iki silsile kaydı

Kaynakların ihtilâfı ve sebebi.

Metni gösterMetni daralt

Anadolu'ya gelmeden Mısır'a uğrayarak sohbetlerine katıldığı Ahmed-i Mısrî'den de icâzetnâme aldı. Bundan dolayı bazı silsilenâmelerde mürşidinin Feyzullah Efendi, bazılarında ise Ahmed Efendi olarak kaydedildiği görülmektedir.

Çerçeve. Bu, tarikat tarihçiliğinin sık karşılaşılan bir problemidir: iki ayrı icâzet alan bir şeyhin silsilesi, hangi icâzetin esas alındığına göre iki türlü yazılır. İhtilâf bir çelişki değil, iki geçerli kaydın yan yana durmasıdır. Kaynağın sebebi açıkça göstermesi meseleyi çözer.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

ESER / METİN

Eserleri ve metinleri

Yazılı miras, şiirler ve bağlı metinler

3 kayıt

İlk 3 kayıt gösteriliyor

ESER / METİN

Kādirîhâne Tekkesi

Tophane'de kurduğu merkez dergâh.

Metni gösterMetni daralt

1020 (1611) yılında İstanbul'a gelen İsmâil Rûmî bir süre Sofular Camii'nde kaldı, daha sonra Tophane'de Hacı Pîrî adlı bir kişiye ait arsa üzerinde bir tekke inşa ettirdi (bk. KĀDİRÎHÂNE TEKKESİ).

Vefatında bu tekkenin hazîresine defnedilmiş, meşihat halifelerinden Seyyid Halil tarafından sürdürülmüştür.

Çerçeve. İsmâil Rûmî'nin geride bıraktığı eser bir kitap değil, bir kurumdur: merkez tekke, kırk kadar şube ve bir icâzet tasdik düzeni.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

ESER / METİN

Bursa İsmâil Rûmî Dergâhı (Hamam Tekke)

Halifesinin 1038/1628'de kurduğu dergâh.

Metni gösterMetni daralt

Ustrumcalı Ahmed Efendi adlı halifesi 1038'de (1628) Bursa'da İsmâil Rûmî Dergâhı'nı (Hamam Tekke) kurmuştur.

Çerçeve. Dergâh, şeyhin daha sağlığında adına kurulmuştur; İstanbul dışına yayılmanın tarihlenebilen ilk örneklerindendir. Bursa aynı zamanda Kādiriyye'nin öteki kolu Eşrefiyye'nin de havzasıdır.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

ESER / METİN

Sultanahmet'te Kādirî evrâdı

Yaşayan bir uygulama.

Metni gösterMetni daralt

Sultan Ahmed Camii'nde cuma günleri namazdan sonra Kādirî evrâdının okunması bir gelenek halini almıştır. Bu gelenek günümüzde de sürmekte, Kādirîhâne şeyhinin görevlendirdiği bir derviş cuma namazından sonra camide Kādirî evrâdını okumaktadır.

Evrâd, belirli vakitlerde okunması âdet olan âyet, dua ve salavat mecmuasıdır; her tarikatın kendine mahsus evrâdı bulunur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

KAVRAM

Kavram dünyası

Bu şahsiyetle birlikte öne çıkan düşünceler

4 kayıt

İlk 4 kayıt gösteriliyor

TARİHÎ KAYIT

Pîr-i sânî

Bir yolu yeniden kuran ikinci pîr.

Metni gösterMetni daralt

Pîr-i sânî, bir tarikatın asıl kurucusundan sonra o yolu yeniden canlandıran veya yeni bir coğrafyada kuran şeyhe verilen unvandır.

İsmâil Rûmî bu unvanı, Kādiriyye tarikatının Kādirîhâne'nin kurulmasından sonra İstanbul'da yayılmaya başlaması sebebiyle almıştır.

Çerçeve. Aynı unvan Halvetiyye'de Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî, Mevleviyye'de Sultan Veled için de kullanılır. Ortak nokta şudur: pîr yolu kurar, pîr-i sânî onu kurumsallaştırır. Kādiriyye Bağdat'ta XII. yüzyılda doğmuştur; Osmanlı coğrafyasındaki asıl teşkilâtlanması ise beş asır sonra İsmâil Rûmî iledir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

TARİHÎ KAYIT

Merkez tekke ve icâzet tasdiki

Kādirîhâne'nin idarî yetkisi.

Metni gösterMetni daralt

Kādirîhâne Kādiriyye tarikatının merkez tekkesi olmuş, Anadolu ve Rumeli'de Kādirî şeyhlerinin verdiği icâzetnâmeler Kādirîhâne şeyhi tarafından tasdik edilmiştir.

Çerçeve. Bu, tarikat teşkilâtında sıradan bir mânevî üstünlük değil, fiilî bir idarî yetkidir: taşradaki bir şeyhin verdiği hilâfetnâme merkezden onaylanmadıkça tam geçerli sayılmaz. Osmanlı'da tarikatların merkezî bir yapıya kavuşması (Mevleviyye'de Konya Çelebilik makamı, Bektaşiyye'de Hacıbektaş) çoğunlukla bu şekilde işlemiştir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

TARİHÎ KAYIT

Erbaîn

Bağdat'ta girdiği kırk günlük halvet.

Metni gösterMetni daralt

Erbaîn, tekkenin ayrılmış bir hücresinde kırk gün süreyle az yiyip az uyuyarak, konuşmayı keserek yapılan zikir ve murakabe dönemidir; çile de denir.

İsmâil Rûmî Bağdat'ta merkez dergâha kabul edildikten bir müddet sonra erbaîn çıkarmak üzere halvete girdi.

Çerçeve. Kırk gün, Hz. Mûsâ'nın Tûr'daki kırk gecesine dayandırılır. Erbaînin ardından “seyrüsülûkünü tamamlayınca mürşidinin tavsiyesi üzerine Bağdat'tan ayrıldı” kaydı, halvetin sülûkün son merhalesi sayıldığını gösterir.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

TARİHÎ KAYIT

Rûmiyye ve Eşrefiyye

Kādiriyye'nin iki Anadolu kolu.

Metni gösterMetni daralt

Kādiriyye tarikatı… XV. yüzyılda Bursa'da kurulan Eşrefiyye kolu ile birlikte bu tarikatın Osmanlı topraklarında yaygınlık kazanmasında önemli rol oynamıştır.

Çerçeve. Anadolu'da Kādiriyye iki ayaklıdır: XV. yüzyılda İznik'te Eşrefoğlu Rûmî'nin kurduğu Eşrefiyye ve XVII. yüzyılda İstanbul'da İsmâil Rûmî'nin kurduğu Rûmiyye. İki kolun pîri de “Rûmî” nisbesini taşır — yani Anadolulu. Kādiriyye'nin Bağdat merkezli bir Arap tarikatı olmaktan çıkıp Osmanlı tarikatına dönüşmesi bu iki isimle olmuştur.

Biyografik veya metinsel kaynak kaydı. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23.

MEKÂN BAĞLANTILARI · VERİTABANI

Tekke, türbe ve irşad coğrafyası

Tophane, İstanbul · TürkiyeKādirîhâne Tekkesi ve hazîresiTophane'de Hacı Pîrî adlı bir kişiye ait arsa üzerinde inşa ettirdiği, Kādiriyye'nin merkez tekkesi olan dergâh; vefatında hazîresine defnedilmiştir. Anadolu ve Rumeli'deki Kādirî icâzetnâmeleri buradan tasdik edilirdi. Konum yaklaşıktır.Tosya, Kastamonu · TürkiyeBansa köyüDoğduğu köy; babası Çoban Ali, oğlunun daha iyi yetişmesi için buradan Tosya'ya taşınmıştır. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası İsmâil Rûmî : Kādiriyye’nin Rûmiyye kolunu İstanbul ve Osmanlı coğrafyasında teşkilâtlandıran pîr.Kastamonu · TürkiyeTosyaAilesinin taşındığı ve medrese ilimlerini tahsil ettiği kasaba; Halvetî şeyhi Ahmed Efendi'nin sohbetlerine burada devam etmiştir. İlişkili kişi dosyası İsmâil Rûmî : Kādiriyye’nin Rûmiyye kolunu İstanbul ve Osmanlı coğrafyasında teşkilâtlandıran pîr.Bağdat · IrakAbdülkādir-i Geylânî KülliyesiKādiriyye'nin merkez dergâhı; postnişini Bağdat nakîbüleşrafı Seyyid Feyzullah Efendi'ye burada intisap etmiş, erbaîn çıkarıp seyrüsülûkünü tamamlamıştır. İlişkili kişi dosyası İsmâil Rûmî : Kādiriyye’nin Rûmiyye kolunu İstanbul ve Osmanlı coğrafyasında teşkilâtlandıran pîr.Kahire · MısırKahireBağdat'tan Anadolu'ya dönerken uğradığı ve Ahmed-i Mısrî'den ikinci icâzetnâmesini aldığı şehir; silsilenâmelerdeki ihtilâfın kaynağıdır. İlişkili kişi dosyası İsmâil Rûmî : Kādiriyye’nin Rûmiyye kolunu İstanbul ve Osmanlı coğrafyasında teşkilâtlandıran pîr.İstanbul · TürkiyeSultan Ahmed CamiiAçılışında dervişleriyle Kādirî usulü zikir yaptığı cami; cuma namazından sonra Kādirî evrâdı okunması geleneği buradan başlamış ve günümüze kadar sürmüştür. İlişkili kişi dosyası İsmâil Rûmî : Kādiriyye’nin Rûmiyye kolunu İstanbul ve Osmanlı coğrafyasında teşkilâtlandıran pîr.Fatih, İstanbul · TürkiyeSofular Camii1020/1611'de İstanbul'a geldiğinde tekkesini kurana kadar bir süre kaldığı cami. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası İsmâil Rûmî : Kādiriyye’nin Rûmiyye kolunu İstanbul ve Osmanlı coğrafyasında teşkilâtlandıran pîr.Bursa · Türkiyeİsmâil Rûmî Dergâhı (Hamam Tekke)Halifesi Ustrumcalı Ahmed Efendi'nin 1038'de (1628) kurduğu dergâh. Konum yaklaşıktır. İlişkili kişi dosyası İsmâil Rûmî : Kādiriyye’nin Rûmiyye kolunu İstanbul ve Osmanlı coğrafyasında teşkilâtlandıran pîr.İstanbul · Türkiyeİsmâil Rûmî TürbesiZiyaretgâh kaydı Kaynakta “HZ. PİR EŞ-ŞEYH İSMAİL RUMİ EL-KADİRİ” adıyla, RUMİYYE çevresinde, BEYOĞLU/İSTANBUL ziyaretgâh kaydı olarak yer alır. Adres tarifi KADİRİHANE TEKKESİ HAZİRESİ, KADİRİLER YOKUŞU NO:47 İrtihal kaydı Kaynak veri kümesinde hicrî irtihal tarihi 1041 olarak verilir. Bu tarih, şahsiyet dosyasındaki biyografik tarihle ayrıca karşılaştırılmalıdır.

SAYFA KAYNAKÇASI

Bu dosyada izlenebilen kaynaklar

Bu liste biyografi, ilişki, anlatı ve mekân kayıtlarında açıkça taşınan kaynak künyelerini bir araya getirir. Paragraf düzeyinde kaynağı belirlenmemiş iddialara sonradan dipnot uydurulmaz.

[1]TDV İslâm Ansiklopedisi, “İsmâil Rûmî”, c. 23
[2]Kişi kartı kaynak paketi — İsmâil Rûmî
[3]Hatırat / İstanbul Ziyaretgâhları uygulaması, sürüm 1.0.5 — çıkarılmış veri kümesi

Ortak kaynak kataloğunu aç →