İsmâil en-Nüvvâb

Vassâf'ın kaydına göre Mekke-i Mükerreme'de Harem-i Şerîf'e bakan Süleymaniye adlı bir medrese bulunuyordu ve müderrisliğinde Hindistanlı Şeyh İsmâil en-Nüvvâb Efendi vardı. Aynı yerde müslüman hastaları muayene eder, ilâçlarını tertip ederdi. Böylece medrese onun için yalnız ders verilen bir yer değil, hem tedrîsin hem de hasta bakımının birlikte yürüdüğü bir mekân hâline gelmiştir.

Çerçeve. Bu kayıt Sefîne'nin menkıbe anlatısına değil doğrudan görev ve mekân bildirimine dayandığı için tarihî bilgi değeri taşır: bir görev yeri, bir unvan ve bir uğraş bir arada verilmiştir. İlim ile tabâbetin aynı kişide birleşmesi XIX. yüzyıl Haremeyn muhitinde alışılmadık değildir; kaydın önemi, bu birleşmeyi somut bir kurum adıyla belgelemesindedir.

Vassâf'ın kendi ifadesinde İsmâil en-Nüvvâb, meşâyih-i Senûsiyye'den olup Mekke-i Mükerreme'de Cennetü'l-Muallâ'da medfun bulunan İbrâhim er-Reşîd hazretlerinin halifesidir. Buna karşılık aynı sayfada naklettiği Mevlevî Tâhir Dede'nin yazısında, onun ricâl-i Şâzeliyye'den Ahmed b. İdrîs'in halifesi olduğu, ayrıca Şeyh İbrâhim er-Reşîd'den de irşada mezun kılındığı belirtilir. Metin bu iki nispeti birbirine tercih etmeden yan yana bırakır.

Çerçeve. Aradaki fark bir çelişkiden çok, aynı silsilenin farklı adlarla anılmasından kaynaklanıyor olabilir: Ahmed b. İdrîs'in halkasından hem Senûsiyye hem Reşîdiyye kolları çıkmış, bu kollar kaynaklarda kimi zaman Şâzeliyye'nin şubeleri sayılmıştır. Yine de Sefîne iki ayrı ifade sunduğu için, burada tek bir nispet tercih edilmemiş, her ikisi de olduğu gibi kaydedilmiştir.

Vassâf'ın kaydına göre İsmâil en-Nüvvâb'ın babası Şeyh Muhammed en-Nüvvâb, Mekke ulemâsının tanınmışlarından ve eski mücâvirlerinden olup kırk beş yıldan beri Mekke'de dinî ilimleri neşretmekle meşguldü. İsmâil Efendi ise İmdâdullah Efendi'nin sohbet arkadaşı ve hürmetine mazhar olmuş İslâm âriflerinden sayılır. İki kayıt birlikte, ailenin Mekke'deki yerleşikliğini ve Hindistan kökenli tasavvuf çevresiyle bağını gösterir.

Çerçeve. Hindistan'dan gelip Haremeyn'e yerleşen ulemâ aileleri XIX. yüzyılda Mekke'nin ilim hayatının belirgin bir tabakasını oluşturur; Hacı İmdâdullah'ın Mekke'deki muhiti bu tabakanın en görünür halkalarındandır. Sefîne'nin bu kısa notu, İsmâil en-Nüvvâb'ı tek başına bir şeyh olarak değil, kuşaklar ve muhitler üzerinden kurulmuş bir ilim çevresinin içinde konumlandırır.