Şeyh İsmâil-i Ma'şük

Atâî ve Bayramî-Melâmî müellifleri ölüm tarihini 935 olarak kaydetmişlerdir. Abdülbaki Gölpınarlı da önce Pîr Ali ile oğlunun ölüm yılını 935 diye vermiş, daha sonra Pîr Ali'nin kitâbesini getirtip 945 (1539) olduğunu anladıklarını söyleyerek her ikisinin tarihini 945 olarak düzeltmiştir. Mahkeme sicilini tesbit eden Mustafa Akdağ, kayıtta tarih bulunmamasına rağmen bir önceki kaydın üzerindeki 20 Zilhicce 945 (9 Mayıs 1539) tarihinden hareketle idamın 1539'da meydana geldiğini söylemiştir; İsmail E. Erünsal da Mir'âtü'l-ışk'a dayanarak 945 tarihini savunmuştur. Buna karşılık sonraki bazı çalışmalarda tarih yine 935 olarak verilmiştir.

Bu ayrım tâlî bir ayrıntı değildir. Atâî, "935 senesinde müftî-i asr Kemalpaşazâde Efendi fetvası ile fitnesi izâle... olundu" der; Ebüssuûd Efendi'nin "üstâdım fâzıl-ı Rûm İbn Kemâl merhûm fetvâsıyla katlolunan İsmâil..." ifadesi de fetvanın Kemalpaşazâde'ye ait olduğunu teyit eder niteliktedir. Ancak olay 945'te gerçekleştiyse, fetvanın bu tarihten beş yıl önce vefat eden İbn Kemal'e ait olması mümkün değildir; bu durumda fetvanın o tarihte şeyhülislâm olan ve tasavvuf karşıtı görüşleriyle bilinen Çivizâde Muhyiddin Mehmed Efendi'ye ait olması gerekir. Nitekim idam fetvasının Çivizâde tarafından verildiğini söyleyen kayıtlar da vardır. Fetvanın metni günümüze ulaşmadığından idamın hangi gerekçelere dayandırıldığı belli değildir.

Mir'âtü'l-ışk'a göre Pîr Ali Aksarâyî Aksaray'da irşad faaliyetini sürdürürken asıl adı Kemal olan oğlu İsmâil Kayseri'de ilim tahsil etmekteydi. Pîr Ali 939'da (1532-33) tarikatı yayması için İstanbul'a önce Baba Hasan adlı bir dervişi, ardından Nebî Sûfî'yi, onun da geri dönmesiyle Dedemzâde Hayreddin'i gönderir. Aralarında ihtilâf çıkınca bazı dervişler Aksaray'a gidip şeyhlerinden oğlunu irşad için kendileriyle göndermesini isterler. Pîr Ali oğlunun henüz çok genç olduğunu söylerse de ısrar edilince, Kayseri'ye gitmelerini ve hocası Mehmed Abdal izin verirse İsmâil'i götürebileceklerini bildirir; Mehmed Abdal pek hoş karşılamamakla birlikte izin verir.

Askerî'nin anlatımında Pîr Ali oğlunu Pîr Ahmed Edirnevî ile İstanbul'a gönderirken orada öldürüleceğini, fakat bunun kendi sağlığında olmayacağını Pîr Ahmed'e söylemiştir. İstanbul'da irşada başlayınca aralarında ihtilâf çıkmış, Pîr Ahmed Edirne'ye gitmiş, İsmâil Ma'şûkî bir süre sonra Edirne'ye gidip Pîr Ahmed'e intisap edenleri kendi tarafına çekmeye çalışmış fakat başaramamıştır. Babası onu Aksaray'a getirtmiş, yedi sekiz ay sonra müridlerinin ısrarıyla tekrar İstanbul'a gitmek isteyince Pîr Ali, "Pîr Ahmed gelsin, verelim, alsın gitsin, bunda bizim yanımıza sığmaz" demiştir. Aksaray'a gelen Pîr Ahmed onu yanına alarak yola çıkmış, yolda yine anlaşmazlık çıkınca İsmâil Ma'şûkî Eskişehir'de onlardan ayrılıp İstanbul'a varmıştır. Askerî o günlerde Kanûnî'nin Korfos seferine çıktığını kaydeder; bu sefer 7 Zilhicce 943'te (17 Mayıs 1537) başladığına göre İstanbul'a gidişleri 944 (1537) yılı başlarına düşmelidir. Olayları bu ayrıntıda anlatan Askerî, İsmâil Ma'şûkî'nin ikinci gidişinden sonra onu ölüme götüren hadiseler ve ölüm tarihi hakkında bilgi vermez.

Sarı Abdullah Efendi ve La'lîzâde Abdülbâki, onun vaaz kürsüsünde şathiyyât türü sözler söylediği için suçlandığını kaydeder; La'lîzâde bu şathiyeleri gençliği sebebiyle mânevî yükü kaldıramamış olmasına bağlar. Abdurrahman el-Askerî ise irşad izni olmadığı halde kendi başına bir yol icat ettiğini, yani icâzetsiz şeyhliğe kalkışmasını sebep göstermekle yetinir. Abdülbaki Gölpınarlı, müridlerini "Allahım, Allahım!" diye zikrettirdiği ve bu kelimenin farklı iki anlama gelmesinin onu idama götüren sebeplerden olduğu şeklinde bir rivayet nakleder.

Onun sûfîlerin raks ve deveranının helâl olduğunu ileri sürdüğü, İbn Kemal'in ve Ebüssuûd Efendi'nin bu konudaki risâle ve fetvasının muhatabının kendisi olduğu da öne sürülmüştür. Ancak söz konusu risâle ve fetvada bir grup sûfî söz konusu edilmekte, adı geçmemektedir; ayrıca kendisi geleneğinde raks ve deverana yer vermeyen bir tarikata mensup olduğundan, vaazlarında bu görüşleri savunduğu yolundaki tahminin ihtiyatla karşılanması gerektiği belirtilmiştir. Kaynaklar vaazlarında şathiyyât türü sözler söylediğini bildirmekle birlikte bunların ne olduğunu aktarmaz; düşünceleri ve inançları hakkında da kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır.

İdamına dair mahkeme sicili İstanbul Şer'iyye Sicilleri Arşivi'nde, Evkâf-ı Hümâyun müfettişliği mahkemesine ait 4/2 numaralı defterin 35. sayfasındadır. Mustafa Akdağ tarafından tesbit edilip özeti verilen, metni Ahmet Yaşar Ocak tarafından yayımlanan belgede kimlikleri hakkında bilgi verilmeyen sekiz şahidin onu suçlayan ifadeleri yer alır. Bu ifadelerde insanın kadîm olduğunu, insan olduktan sonra kendisine hiçbir şeyin haram olmayacağını, kendisinin kutup babasının mehdî olduğunu, şeriatın haram dediği şeylerin helâl olduğunu söylediği; ayrıca "Mümin olana yılda iki bayram namazı kâfidir", "Ruh bir bedenden çıkar, bir başkasında yolculuk eder", "Kabir azabı yoktur" gibi sözler sarfettiği ileri sürülür.

Bu iddialara cevap verip vermediği, verdiyse ne dediği bilinmemektedir. Mahkeme sicilinden ve mahkeme heyetinde üye bulunan Ebüssuûd Efendi'nin ifadelerinden onun mülhidlik suçlamasıyla idam edildiği anlaşılmaktadır. Belgede yer alan, özellikle ahlâkî kurumları yıkmaya yönelik ithamların aleyhinde kamuoyu oluşturmak amacıyla ortaya atılmış olabileceğine ayrıca dikkat çekilmiştir.

Kütüphanelerde Ahmed Sârbân veya Dukakinzâde Ahmed Bey adına kayıtlı divan nüshaları üzerine yapılan bir çalışmada, "Küntü kenzen gencine mâlik olan sultan dede" mısraıyla başlayan "dede" redifli manzumenin tamamında Oğlan Şeyh İsmâil Ma'şûkı'den bahsedildiği söylenmiştir. Manzumedeki "Pîr olup şekl-i beşerde ârif-i rabbânîdir / Ana rahminden velâyet gösteren Oğlan Dede" beytinde Pîr Ali Aksarâyî ile oğluna açıkça atıfta bulunulması, divanın kime ait olduğu tartışmasında da bir delil sayılmıştır.

Bayramî Melâmî silsilesi Pîr Ali Aksarâyî'den sonra oğlu İsmâil Ma'şûkı ile devam etmiştir. Buna karşılık, silsilesi İsmâil Ma'şûkı'den sonra kutbiyyet makamına geçen Ahmed Sârbân'ın mensuplarından Şeyh Gazanfer'e ulaşan Hâşimî Emîr Osman Efendi, Tarîkatnâme'sinde onun kutbiyyetinden söz etmeksizin silsilede Pîr Ali'den sonra doğrudan Sârbân Ahmed'in ismini verir.