Hoca İshak

İsmâil Ata'nın oğlu ve halifesi

Hoca İshak b. İsmâil Ata, Yesevî şeyhlerinden İsmâil Ata'nın oğlu ve halifesidir. XIV. yüzyılda Taşkent ile Sayrâm arasındaki İspîcâb sahasında halkı irşad ettiği kaydedilir. Tasavvufî icazetini babasından aldı. Kabri, eski kaynaklarda Hûziyân çevresindeki Türbet kasabası diye anılan, bugün Güney Kazakistan'da Turbat adıyla bilinen yerde gösterilir; mezarı üzerine Emîr Timur devrinde bir imaret yaptırıldığı aktarılır.

Hadîkatü'l-ârifîn

Çağatay Türkçesiyle XIV. yüzyılın ortalarında kaleme aldığı Hadîkatü'l-ârifîn, ilk dönem Yesevî düşüncesi ve uygulamaları için temel yazılı kaynaklardan biridir. Eser on beş ana bölüm ve alt fasıllar halinde tasavvufî kavramları ele alır; başta babası İsmâil Ata olmak üzere önceki şeyhlerin sözlerini ve yolun âdâbını aktarır. Günümüze ulaşan yazma nüshalarından biri Özbekistan Fenler Akademisi Bîrûnî Şarkiyat Enstitüsü Kütüphanesi'ndedir.

İntisap merasiminin kaydı

Hoca İshak'ın verdiği tasvirde şeyh, mürid adayının elini tutarak tövbe etmesini ve Allah'a yönelmesini ister; tövbe virdi üç defa tekrarlanır. Ardından Tahrîm sûresinin sekizinci âyeti okunur, müridin saçından sağ, sol ve orta taraftan birkaç tel kesilir; nâfile namaz, sürekli zikir ve şeyhin terbiyesine bağlılık tavsiye edilir. Bu kayıt, Yesevî intisap merasimine dair bilinen en eski ayrıntılı anlatımlardan biridir.

İnanç ve öğretim çevresi

Eserde İmam Mâtürîdî'ye atıf yapılması ve Yesevî çevresinde cehrî zikrin Hanefî fıkıh kaynaklarıyla açıklanması, yolun Orta Asya'daki Hanefî-Mâtürîdî ilmî zemini hakkında önemli veriler sunar. Hoca İshak'ın değeri yalnız irşad zincirindeki adı değil, sözlü geleneği yazılı bir öğretim metnine dönüştürmüş olmasıdır.