Ehlî Mehmed Çelebi

Kimliği ve aile çevresi

Ehlî mahlasıyla tanınan Mehmed Çelebi, kaynakların “Tayyibzâde” diye andığı Edirneli ilmiye ailesine mensuptur. Babasının kadı olduğu, kardeşleri Abdürrahim Efendi ile Şeyhî Mehmed Efendi'nin de ilmiyede yetiştiği kaydedilir. Bu aile bağı, onu aynı mahlası kullanan başka şairlerden ayıran en sağlam kimlik işaretidir. Sicill-i Osmânî'nin Tayyibzâde maddeleri üç kardeşi birlikte anarken Kınalızâde de adını Mehmed, tanınma biçimini Tayyibzâde olarak verir.

Ehlî'nin doğum yılı bilinmez. Edirne'de yetiştiği ve meslek hayatının başlangıcında burada yirmi beş akçeli bir medresede müderrislik yaptığı Kınalızâde'nin çağdaş kaydından anlaşılır. Dolayısıyla hayatının ilk safhası, XVI. yüzyıl Edirne'sindeki medrese, kadılık ve şiir çevrelerinin kesiştiği bir aile ve şehir ortamında okunmalıdır.

Tahsil, muîdlik ve mülâzemet

Atâyî'nin verdiği meslek zincirine göre Ehlî, Hocazâde Şems Efendi'nin muîdi oldu; onun derslerini tekrar ve talebelere müzakere ettiren bu görevden sonra mülâzemet alarak resmen ilmiye yoluna girdi. Ardından çeşitli şehirlerde müderrislik yaptı. Kaynakların onun için kullandığı “ehl-i ilim ve fazl” nitelemesi yalnız genel bir övgü değildir: medrese tedrisi, şiir bilgisi ve farklı ilimlerde süratle yetkinleştiğine ilişkin çağdaş gözlemi birlikte taşır.

Kınalızâde, Ehlî'nin kabiliyetini özellikle vurgular: hangi ilim veya sanatla ilgilense kısa zamanda o sahada kemal sahipleri arasına girdiğini söyler. Bu ifade, tezkirelerin övgülü üslubu dikkate alınarak okunmalıdır; yine de Ehlî'nin yalnız şiir söyleyen bir kadı değil, ilmî birikimiyle çağdaşları arasında tanınan bir müderris olduğunu gösterir.

Müderrislikten kadılığa geçiş

Edirne'de yirmi beş akçeli müderris iken kadılık mesleğine yöneldi. Kınalızâde bu tercihi şaşkınlıkla karşılar; ilmî yetkinliğini artırabilecek bir müderrisin geçim ve makam kaygısıyla kaza yolunu seçtiğini ima eder. Bu değerlendirme, dönemin ilmiye hiyerarşisinde müderrislik ile kadılık arasındaki geçişin yalnız idarî değil, ahlâkî ve edebî bir tartışma konusu da olduğunu gösterir.

Atâyî'nin kaydettiği görevler Ehlî'yi Vardar Yenicesi, Siroz ve Rodos'a götürür. Bu sıra, Rumeli'nin şiir ve ilim merkezlerinden Ege adalarına uzanan bir kadılık coğrafyasıdır. Görev yerlerinin kesin başlangıç ve bitiş yılları kaynaklarda açık biçimde sıralanmadığı için yapay tarihler verilmemiştir; yalnız belgelenen şehirler coğrafî hafızaya alınmıştır.

Gelibolu tayini ve şiirli itiraz

Ehlî'nin hayatındaki en açıklayıcı olaylardan biri Gelibolu kadılığı çevresinde yaşandı. Beklediği görevin başka birine verilmesi üzerine dönemin şeyhülislâmı Bostanzâde Mehmed Efendi'ye manzum bir itiraz gönderdi. Şiirinde ehliyet ve liyakat sahibi birinin görev dışında bırakılmasını hicvediyor, ilmiye tayinlerinde himaye ve nüfuzun ağırlığını görünür kılıyordu.

Bostanzâde'nin cevabı da manzumdu. Cevabın özünde, tayin yetkisinin sınırsız olmadığı ve padişahın hattının iradeyi bağladığı savunuluyordu. Böylece iki şiir, bir şahsî kırgınlıktan daha fazlasını belgeliyor: XVI. yüzyıl Osmanlı ilmiyesinde görevlendirme usulü, liyakat iddiası, merkezî irade ve şeyhülislâmın yetki sınırı aynı edebî karşılaşmada görünür hale geliyor. Ehlî'nin bu itirazı sonuçta Gelibolu kadılığını elde ettiğini kanıtlamaz; bu sebeple Gelibolu, fiilî görev yeri değil tayin tartışmasının coğrafyası olarak değerlendirilmiştir.

Şiiri ve edebî şahsiyeti

Kınalızâde Ehlî'nin sözünü hoş, ince ve zarif bulur; gazel ve kıtalarından örnekler verir. Şiirlerinde aşk, ayrılık, vefasızlık, talih ve şairin kendi değerinin bilinmemesi gibi klasik divan şiiri temaları görülür. “Yûsuf-ı Mısr bizüz bilmeyicek kıymetümüz” anlamındaki söyleyiş, hem klasik Yûsuf imgesini hem de şairin takdir edilmeme duygusunu bir araya getirir. “Salup dil fülkini ummâna kıldım var mı bir bâd / Muhâlif rüzgâr olursa olsun her çe bâd-â-bâd” beyti ise gönlü denize salınmış bir gemi olarak kurar ve ters rüzgâra rağmen yürümeyi göze alan kararlı bir ses taşır.

Atâyî'nin aktardığı tayin hicvi, Ehlî'nin şiirinin yalnız aşk ve hayal dünyasına kapanmadığını gösterir. Meslek hayatında karşılaştığı adaletsizliği de nazma dönüştürmüş; şiiri idarî eleştirinin ve kişisel hak arayışının aracı olarak kullanmıştır. Bugün eldeki kayıtlar onun bütün şiirlerini kapsayan müstakil ve güvenilir bir divan nüshasını göstermediğinden, dağınık tezkire örnekleri “tam divan” gibi sunulmamıştır.

Tasavvuf ilmine ilgisi

Kınalızâde'nin Ehlî henüz hayattayken yazdığı madde, onun bir dönem “ilm-i tasavvufa” özel gayret gösterdiğini, mücâhedeyle meşgul olduğunu ve bu sahada da çevresinde tanındığını söyler. Bu tanıklık, Ehlî'nin tasavvufu yalnız şiir mazmunu olarak değil, öğrenme ve yaşayış alanı olarak ciddiye aldığını düşündürür.

Bununla birlikte kaynak, intisap ettiği bir şeyhin, tekkenin veya tarikatın adını vermez. “Ehl-i hâl yanında” itibar görmesi de tek başına silsile bağı kurmaya yetmez. Bu nedenle Ehlî'nin tasavvuf ilgisi biyografisinin önemli bir parçası olarak korunmuş, fakat kişi kaydı herhangi bir ana yola bağlanmamıştır. Belgelenmeyen bir nispet üretmek, çağdaş tezkirenin söylediğinden daha ileri gitmek olurdu.

Rodos kadılığı ve vefatı

Ehlî Mehmed Çelebi'nin son bilinen görevi Rodos kadılığıdır. 1009/1600 yılında bu görevdeyken vefat ettiği kaydedilir. Kesin vefat günü ve mezar yeri henüz doğrulanmadığından Rodos kaydı şehir düzeyinde tutulmuştur. Aynı aileden Şeyhî Mehmed Efendi için Sicill-i Osmânî'de 1000/1591-92, Abdürrahim Efendi için 1005/1596-97 tarihleri verilir; bunlar Ehlî'nin 1009/1600 tarihiyle karıştırılmamalıdır.

Tarihî değeri

Ehlî'nin biyografisi, büyük bir tarikat kurucusunun veya yüksek devlet görevlisinin hayatı olmaktan ziyade, XVI. yüzyıl Osmanlı ilmiye mensubunun çok katmanlı dünyasını gösterir. Medrese eğitimi ve muîdlik, taşra kadılıkları, şiir çevreleri, tasavvuf merakı ve tayin siyasetine yöneltilen eleştiri aynı şahsiyette birleşir. Onu yalnız “şair kadı” diye özetlemek, çağdaşlarının özellikle kaydettiği ilmî kabiliyet ve tasavvuf ilgisini görünmez kılar; yalnız “sûfî” diye sunmak ise kaynakların vermediği bir silsileyi varsaymak olur.