Cürcân Efendi (Muhyiddin Mehmed b. İbrâhim)

Kimliği ve doğru biçimde ayırt edilmesi

Kaynaklarda Muhyiddin Mehmed b. İbrâhim, Molla Cürcân ve Cürcân Efendi adlarıyla anılır. Kocaeli sancağına bağlı Akyazı’da doğdu. Babası İbrâhim adlı, dindarlığıyla tanınan bir kişiydi. “Cürcân” lakabının çok çalışkan oluşuyla ilişkilendirildiği nakledilir. İranlı büyük kelâm ve dil âlimi Seyyid Şerîf Cürcânî ile aynı kişi değildir; iki şahsı birleştirmek isim, dönem ve coğrafya bakımından açık bir hatadır.

Doğum tarihi bilinmez. İlmiye kariyerinin basamakları, 955/1548’de Amasya’ya tayini ve 965/1558’deki Şehzade Bayezid hadisesindeki rolü sayesinde hayat çizgisi XVI. yüzyılın ortalarında ayrıntılı biçimde izlenebilir.

Akyazı’dan ilim merkezlerine

İlk tahsilinin ayrıntıları kaynaklarda açıklanmaz. Akyazı’dan ayrıldıktan sonra devrin önde gelen âlimlerinin ders halkalarına katıldı. Taşköprizâde Ahmed Efendi, Yegânzâde Sinan Çelebi, Dâbbe Çelebi ve Seyyidî Çelebi adı verilen hocalardan faydalandı. Kanûnî Sultan Süleyman’ın hocası Hayreddin Efendi’nin hizmetine girerek ondan mülâzemet aldı. Mülâzemet, Osmanlı ilmiye teşkilâtında medrese görevlerine geçişi sağlayan meslek kabulüydü.

Bu hoca listesi Cürcân Efendi’nin yalnız naklî ilimlerde değil, dönemin medrese müfredatını oluşturan fıkıh, kelâm, dil ve aklî ilimlerde yetiştiğini gösterir. Ancak ona nisbet edilen müstakil bir eser günümüze ulaşmış değildir; geç dönem popüler biyografilerde görülen doğrulanmamış kitap ve tasavvuf icazeti iddiaları bu dosyaya alınmamıştır.

İlk medrese görevleri

Kariyerine Bursa’daki Kazzâziye Medresesi’nde başladı. Ardından Alaşehir’de Yıldırım Han Medresesi, Filibe’de Şihâbeddin Paşa Medresesi, İstanbul’da Atik Ali Paşa Medresesi ve Gebze’de Mustafa Paşa Medresesi gibi farklı derecelerdeki kurumlarda ders verdi. Ali b. Bâlî’nin zeylinde bazı kurum adları farklılaşır: Bursa’da Kazzâziye’den sonra Emir Sultan, Filibe’de Karagöz Paşa adları geçer. Bu farklılıklar iki ayrı görev dizisi üretmek yerine, kaynakların kurum adlandırmasındaki varyantlar olarak okunmalıdır.

Daha sonra Eyüp’te, Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin makamı yakınındaki Sultan Mehmed Medresesi’ne ve nihayet Sahn-ı Semân medreselerinden birine tayin edildi. Böylece taşra medreselerinden İstanbul’un en yüksek öğretim kurumları arasındaki Sahn’a kadar yükseldi. Görev dizisinin tamamı, ilmiye teşkilâtındaki derece artışını ve farklı şehirler arasında dolaşan müderris tipini açık biçimde gösterir.

Sahn-ı Semân’dan Amasya’ya

955 yılı Cemâziyelevvelinde, milâdî 1548 yazında, Amasya’daki II. Bayezid Medresesi müderrisliği ve şehrin fetva görevi kendisine verildi. Külliyenin medresesiyle müftülük görevinin birlikte yürütülmesi vakıf şartı ve yerleşik uygulamayla bağlantılıydı. Cürcân Efendi yaklaşık on bir yıl boyunca Amasya’nın öğretim ve fetva hayatında merkezî bir görev üstlendi.

Kanûnî Sultan Süleyman’ın Nahçıvan seferi dönüşünde Amasya’da bulunduğu sırada Cürcân Efendi ile görüştüğü ve vazifesini artırdığı kaydedilir. Başlangıçta günlük altmış akçe seviyesindeki görevi yetmiş akçeye, bazı kayıtlara göre daha sonra seksen akçeye çıkarıldı. Bu artış yalnız maaş değil, ilmî ve idarî itibar göstergesiydi.

Râziye Hatun ile evliliği

Cürcân Efendi Amasya müftüsü olarak şehre geldikten sonra Mehmed Çelebi’nin kızı Râziye Hatun ile evlendi. Râziye Hatun, daha önce bir emirle evlenmiş; Şehzade Mustafa’nın Amasya çevresindeki musâhibeleri arasında bulunmuş, edep ve şiir bilgisiyle tanınmış bir kadındı. Çift Hatuniye Mahallesi’ndeki geniş evde yaşadı.

Cürcân Efendi’nin Yedikule’de tutuklu bulunduğu günlerde Râziye Hatun bu evi Amasya müftülerinin kullanımına vakfetti. Böylece aile hayatına ait bir mülk, şehirde fetva görevini yürüten âlimler için kalıcı bir kuruma dönüştü. Bu kayıt Cürcân Efendi’nin biyografisini yalnız görev sıralamasından çıkarıp Amasya’nın mahalle, vakıf ve ilim hayatına bağlar.

Şehzade Bayezid krizinin arka planı

Kanûnî’nin oğulları Selim ile Bayezid arasındaki taht rekabeti 966/1559’da silahlı çatışmaya dönüştü. Konya yakınındaki yenilgiden sonra Amasya’ya çekilen Şehzade Bayezid, babasının affını sağlamak ve itaatini bildirmek istedi. Bu hassas görüşmede iki farklı dinî otoriteyi aracı seçti: şehrin müftüsü Cürcân Efendi ile Halvetî şeyhi Îcâdî Hayreddin Efendi.

Bu seçim Cürcân Efendi’yi bir tarikat şeyhi yapmaz. Tam tersine olay, Osmanlı siyasetinin kriz anında medrese-fetva otoritesiyle tekke-irşad otoritesini yan yana şahit ve arabulucu olarak kullandığını gösterir. Sitedeki Îcâdî bağlantısı bu sebeple “tarihî ilişki” olarak tutulur; silsile veya hoca-talebe bağı değildir.

Sulh mektubu ve İstanbul yolculuğu

Şehzade Bayezid babasına bağlı kalacağına dair yeminini ve sulh talebini bir mektupla bildirdi; Cürcân Efendi ile Îcâdî Hayreddin Efendi bu beyana şahit oldu. İki isim mektubu padişaha ulaştırmak üzere İstanbul’a gönderildi. Fakat elçiler yoldayken Bayezid’in yeniden askerî harekete giriştiğine dair haberler geldi. Bu gelişme onların taşıdığı mektubun samimiyeti ve aracılığın mahiyeti hakkında sarayda şüphe doğurdu.

Cürcân Efendi ve Îcâdî kendilerine verilen görevi yerine getirdiklerini, şehzadenin daha sonraki davranışından haberleri bulunmadığını açıkladılar. Buna rağmen siyasî krizin ağırlığı sebebiyle hemen serbest bırakılmadılar.

Yedikule hapsi ve soruşturma

965 yılı sonlarında, milâdî 1558’in son aylarında Yedikule’de hapsedildiler. Tutuklulukları bir mahkûmiyet hükmünden ziyade, şehzadenin sulh teşebbüsündeki rollerinin soruşturulmasıyla ilgiliydi. İnceleme sonunda Bayezid’in yeniden harekete geçeceğini bilmedikleri ve olayda kusurları bulunmadığı anlaşıldı; serbest bırakıldılar.

Bu hadise Cürcân Efendi’nin hayatındaki en çarpıcı safhadır. Bir müftünün devlet ile asi kabul edilen şehzade arasında arabulucu olması, Osmanlı ilmiye mensuplarının yalnız ders ve fetva değil, hanedan içi krizlerde güvenilir şahitlik ve diplomatik aracılık görevleri de üstlenebildiğini gösterir.

Görevden ayrılışı ve son tahsisi

Şehzade Bayezid hadisesinin ardından Amasya müftülüğü ve II. Bayezid Medresesi görevi kendisinden alındı. Muharrem 967/Ekim 1559’da Küçük Tâceddin Efendi onun yerine tayin edildi. Cürcân Efendi’nin azli, soruşturma sonunda suçlu bulunduğu anlamına gelmez; siyasî şartların ortaya çıkardığı bir görev değişikliğidir.

Daha sonra padişahın iltifatına mazhar olduğu ve günlük yetmiş akçe emeklilik tahsisi aldığı kaydedilir. Bu düzenleme, merkezî idarenin onu bütünüyle dışlamadığını ve hizmetini itibarlı bir tahsisle tamamladığını gösterir.

Şahsiyeti

Atâyî onu sade yaşayan, yapmacıktan uzak, mütevazı ve dili temiz bir âlim olarak tasvir eder. Ali b. Bâlî’nin ifadesinde ağırbaşlı, sohbetine güvenilen, kimseye kötülük beslemeyen bir kişidir. Uzun boylu olduğu ve siyasî hadiselerin doğurduğu talihsizlikler sebebiyle üzüntü yaşadığına dair tamamlayıcı portre kayıtları da bulunur.

Bu nitelemeler, bir velâyet veya keramet anlatısından çok ilmiye mensubunun ahlâkî portresidir. Mevcut kaynaklar Cürcân Efendi’yi müderris, müftü ve arabulucu olarak gösterir; ona doğrulanmış bir tarikat aidiyeti veya irşad makamı yüklemez.

Eser meselesi

Şakāik zeyilleri Cürcân Efendi’ye ait müstakil bir eser adı vermez. Ders, fetva ve medrese idaresiyle geçen uzun kariyeri yazılı notlar, fetva müsveddeleri veya talebe takrirleri üretmiş olabilir; fakat elde güvenilir bir nüsha künyesi bulunmadıkça bunlar kitaplaştırılmış eser olarak gösterilemez. Onun tarihî önemi telif ettiği bir külliyattan ziyade, Amasya’daki eğitim-fetva görevi ve hanedan krizindeki şahitliğidir.

Vefat tarihi hakkındaki iki kayıt

Atâyî ve Âşık Çelebi vefatını 969 yılının Cemâziyelâhir ayına yerleştirir; Âşık Çelebi ayın altıncı gününü de verir. Bu tarih milâdî olarak Şubat 1562’ye karşılık gelir. Ali b. Bâlî’nin el-İkdü’l-manzûm zeylinde ise 967/1559-60 tarihi kayıtlıdır. Cürcân Efendi’nin 967’de görevden ayrılması, bu tarihin azil ile vefatın karışmasından doğmuş olabileceğini düşündürür; yine de kaynak ihtilafı saklanmamalıdır.

Defin yerinin Amasya olduğu yönünde geç kayıtlar bulunmakla birlikte mezarın yeri güvenilir tarihî kaynakta açıkça gösterilmez. Bu nedenle haritada Amasya hayat ve görev merkezi olarak işaretlenmiş, doğrulanmamış bir kabir noktası üretilmemiştir.

Osmanlı ilim ve siyaset tarihindeki yeri

Cürcân Efendi’nin hayatı üç ayrı ekseni birleştirir. Birincisi Akyazı’dan başlayıp Bursa, Alaşehir, Filibe, İstanbul, Gebze ve Amasya’ya uzanan medrese hareketliliğidir. İkincisi II. Bayezid Külliyesi çevresinde müderrislik, müftülük, aile ve vakıf kurumlarının birleşmesidir. Üçüncüsü ise Şehzade Bayezid krizinde âlim ile sûfî şeyhin birlikte arabulucu seçilmesidir.

Bu bakımdan Cürcân Efendi yalnız görev listesinde adı geçen bir müderris değildir. Onun dosyası XVI. yüzyıl Osmanlı dünyasında ilmî itibarın şehirler arasında nasıl kurulduğunu, müftünün hanedan siyasetine hangi şartlarda dâhil olduğunu ve siyasî şüphenin masum aracılara kadar nasıl uzanabildiğini gösteren güçlü bir tarih kesitidir.