Bosnevî Şeyh Mustafa Efendi

Kimliği ve kaynaklardaki yeri

Bosnevî Şeyh Mustafa Efendi, XVII. yüzyılın sonu ile XVIII. yüzyılın başında İstanbul camilerinde vaaz, hadis ve tefsir hizmeti yürüten Bosnalı âlim ve şeyhtir. Şeyhî Mehmed Efendi’nin Vekāyi‘u’l-fuzalâsındaki müstakil biyografisi, hayatının bilinen safhalarını ve görev tarihlerini veren temel kayıttır.

Aynı dönemde Bosna, İstanbul ve Rumeli’de Mustafa adıyla tanınan çok sayıda şeyh ve müderris bulunduğundan; bu kişi 1108/1697 Nemçe seferindeki ordu vaizliği, Galata Vâlide Sultan, Eyüp Sultan ve Sultan Selim camilerindeki kürsüleri ve 1127/1715 vefatıyla ayırt edilmelidir. Peçevî Mustafa, Nova Şeyhi Mustafa ve Kasımpaşa Uşşâkî Dergâhı çevresindeki Mustafa Bosnevî ile aynı kişi olduğuna dair yeterli delil yoktur.

Bosna’daki ilk yılları

Bosna vilâyetinde doğdu. Doğum yeri, tarihi, ailesi ve ilk hocaları kaynakta belirtilmez. Gençlik yıllarında dinî ilimleri tahsil ettiği, Şeyhî’nin ifadesiyle kabiliyet sermayesini geliştirip ilimleri lâyık oldukları mertebede öğrendiği anlaşılır.

Kaynak onu “şeyh” diye anmakla birlikte bağlı olduğu tarikatı, intisap ettiği mürşidi veya aldığı hilâfet icazetini bildirmez. Bu sebeple ona tahmine dayalı bir yol ve silsile bağı kurulmamıştır.

İstanbul’a gelişi

Tahsilinin ardından İstanbul’a geldi ve vaaz u nasihat yolunu seçti. Çeşitli camilerde kürsüye çıkarak halka dinî bilgiler aktardı; âyetleri, hadisleri ve tefsir açıklamalarını vaaz dili içinde birleştirdi.

Bu ilk camilerin adları ve görev tarihleri verilmez. Ancak 1108/1697’de ordu hizmetine seçilmesi, bu tarihten önce İstanbul’da tanınan ve hitabetine güvenilen bir vaiz olduğunu gösterir.

Vaiz, muhaddis ve müfessir

Şeyhî onu camilerde “vaaz ve tezkir kürsüsüne oturan, hadis ve tefsir nakleden” bir âlim olarak tarif eder. Bu kayıt, kürsü hizmetinin yalnız ahlâkî öğütlerden ibaret olmadığını; hadis rivayeti ve Kur’an tefsiriyle beslenen bir dinî öğretim faaliyeti olduğunu gösterir.

Kaynakta ona ait bir eser, risale veya divan adı bulunmaz. Bilinen mirası yazılı teliften çok sözlü ders, vaaz ve irşad çevresinde şekillenmiştir.

1697 Nemçe seferinde ordu vaizi

II. Mustafa 1108 Zilkadesinde/1697’de Nemçe seferine çıktığında Bosnevî Mustafa Efendi, Himmet Efendizâde Şeyh Abdullah Efendi ile birlikte rikâb-ı hümâyûna katılmakla görevlendirildi. Kaynak, iki şeyhin orduya dinî rehberlik ve vaaz hizmeti sunmak üzere seçildiğini bildirir.

Bu görev askerî kumandanlık anlamına gelmez. Sefer şartlarında askere nasihat etmek, ibadet ve dinî hayatın sürdürülmesine yardımcı olmak ve manevî destek sağlamakla ilgili bir kürsü hizmetidir. Muharebe içindeki şahsî faaliyetleri hakkında ayrıntı verilmez.

Galata Vâlide Sultan Camii

1120 Cemâziyelevvelinde/1708’de Süleyman Efendi’nin yerine Galata’daki Vâlide Sultan Camii vaizliğine tayin edildi. Bu, kaynaklarda adı açıkça kaydedilen ilk İstanbul kürsüsüdür.

Galata’nın liman, ticaret ve farklı toplumsal çevreleri bir araya getiren yapısı düşünüldüğünde, buradaki vaizlik geniş ve hareketli bir şehir cemaatine hitap etmeyi gerektiriyordu. Ancak vaazlarının metni günümüze ulaşmış değildir.

Eyüp Sultan Camii

1122 Şevvalinde/1710’da Îsâzâde Şeyh Ömer Efendi’nin yerine Eyüp Sultan Camii vaizliğine nakledildi. Eyüp Sultan, hem İstanbul halkının hem devlet ricâlinin yoğun biçimde ziyaret ettiği dinî merkezlerden biriydi.

Galata’dan Eyüp’e geçiş, onun kürsü mesleğinde itibarlı bir merhaleye ulaştığını gösterir. Buradaki hizmeti yaklaşık üç yıl sürdü.

Sultan Selim Camii

1125 Şevvalinde/1713’te yine Şeyh Ömer Efendi’den boşalan Sultan Selim-i Kadîm Camii vaizliğine getirildi. Bu görevi, vefatına kadar âyet ve hadis naklederek sürdürdü.

Galata, Eyüp ve Fâtih sırtlarındaki Sultan Selim kürsüleri birlikte ele alındığında, son yedi yılında İstanbul’un üç ayrı dinî ve toplumsal merkezinde hizmet verdiği görülür.

Hitabeti ve şahsiyet portresi

Şeyhî Mehmed Efendi onu ilim ve faziletiyle meşhur, dili açık, ifadesi akıcı ve nefesi tesirli bir vaiz olarak anlatır. Ayrıca eşsiz bir müfessir, sâlih bir pîr ve insanları hayra yönelten mesut bir rehber şeklinde tasvir eder.

Bu övgü ifadeleri tabakat yazarının şahsiyet değerlendirmesidir. Biyografik olaylarla karıştırılmadan, çağdaşlarının onun hitabeti ve dinî öğretimi hakkındaki kanaatini yansıtan bir portre olarak okunmalıdır.

Vefatı ve kabri

15 Rebîülevvel 1127 Pazartesi günü, 21 Mart 1715’te vefat etti. Topkapı surlarının dışında defnedildi. Kabrin kesin yeri ve bağlı bulunduğu hazire kaynakta belirtilmediğinden belirli bir mezar noktası tahmin edilmemiştir.

Kâmî Mehmed Efendi vefatına “Kürsî-nişîn-i meclis-i adn ola Bosnevî” mısraını tarih düşürdü. Sultan Selim Camii’ndeki vaizlik görevi Zâkirzâde Şeyh Abdülvehhâb Efendi’ye verildi.

Tarihî yeri

Bosnevî Şeyh Mustafa Efendi, Osmanlı dinî hayatında medrese dışındaki cami öğretiminin ve sefer zamanındaki ordu vaizliğinin birlikte görülebildiği dikkat çekici bir şahsiyettir. Bosna’dan İstanbul’a gelmiş, ilim birikimini halk kürsülerinde hadis ve tefsir yoluyla aktarmıştır.

Onun biyografisi bir tarikat silsilesinden ziyade vaizlik kurumu üzerinden izlenebilir. Bu nedenle tarihî yerini, belgesiz bir yol aidiyetiyle değil; Himmetzâde ile yürüttüğü sefer hizmeti ve Galata’dan Eyüp’e, oradan Sultan Selim Camii’ne yükselen kürsü çizgisiyle açıklamak daha doğrudur.