tarikat.orgHAYATI VE TARİHTEKİ YERİ
Kimliği ve tarihî çevresi
Alâeddin Ali b. Ahmed Sâbir Kalyerî, XIII. yüzyılda Kuzey Hindistan’da yaşayan Çiştî şeyhidir. 592/1196 yılında doğduğu, 690/1291’de Kalyar’da vefat ettiği kabul edilir. Kaynaklarda adı Mahdûm Alâeddin Ali Ahmed Sâbir, Sâbir-i Kalyerî ve Sâbir Pâk biçimlerinde de geçer. “Kalyerî” nisbesi, irşad faaliyetini yürüttüğü ve kabrinin bulunduğu Kalyar’dan gelir.
Baba Ferîd’in terbiyesinde
Sâbir, Çiştiyye’nin Hindistan’daki büyük pîrlerinden Ferîdüddin Mes‘ûd Genc-i Şeker’in yakın çevresinde yetişti. Çiştî geleneği onu Baba Ferîd’in hem yakını hem de önde gelen halifesi olarak anar. Silsile Muînüddin Hasan Çiştî, Kutbüddin Bahtiyâr Kâkî ve Baba Ferîd üzerinden ona ulaşır. Böylece Sâbiriyye, Çiştiyye’den kopuk yeni bir başlangıç değil, ortak Çiştî omurgasının Baba Ferîd sonrasında belirginleşen kollarından biridir.
“Sâbir” lakabı ve riyâzet
“Sâbir” lakabı sabır, tahammül ve uzun riyâzetle ilişkilendirilir. Gelenek içi anlatıda Baba Ferîd’in onu hankah mutfağındaki yiyeceği dağıtmakla görevlendirdiği, fakat kendisine yemesi söylenmediği için uzun süre yemekten pay almadığı nakledilir. Şeyhi onun bu tavrını görünce sabrına işaret ederek “Sâbir” lakabını verir. Bu anlatı tarihî bir iaşe kaydı değil; emre bağlılık, nefsin isteklerini erteleme ve hizmet ahlâkını açıklayan kurucu menkıbedir.
Kalyar’a gönderilişi
Baba Ferîd onu Delhi’nin kuzeydoğusunda, bugünkü Uttarakhand sınırlarındaki Kalyar’a gönderdi. Kalyar, büyük siyasî merkezlerden uzakta bir irşad sahasıydı. Sâbir’in burada sürdürdüğü zühd ve irşad hayatı, Çiştî geleneğinin yalnız saray ve büyük şehirlerle değil, kırsal ve bölgesel merkezlerle de yayıldığını gösterir. Kalyar’daki hankah ve kabir çevresi sonraki yüzyıllarda Sâbiriyye hafızasının merkezi oldu.
Sâbiriyye kolunun teşekkülü
Sâbir’e nispet edilen yol Sâbiriyye veya Çiştiyye-i Sâbiriyye adıyla tanındı. Baba Ferîd sonrasında Nizâmeddin Evliyâ çevresinde gelişen Nizâmiyye Delhi merkezli güçlü bir edebiyat ve şehir kültürü oluştururken, Sâbiriyye Kalyar, Panipat, Rudavli ve Gengûh gibi merkezler üzerinden yayıldı. Bu farklılaşma bir inanç ayrılığı değil, müşterek Çiştî silsilesinin irşad merkezleri ve halife ağları bakımından çeşitlenmesidir.
Halifeleri ve devam eden zincir
Sefîne-i Evliyâ’da kaydedilen Çiştî-Sâbirî zincirinde Sâbir’den sonra Şemseddin Türk Panipetî, Celâleddin Panipetî, Ahmed Abdülhak Rudavlî, Ârif b. Ahmed Rudavlî, Muhammed b. Ârif Rudavlî ve Abdülkuddûs Gengûhî gelir. Bazı kısa listeler aradaki halkaları eksik verebildiği için kol tarihi yalnız iki meşhur isim arasında doğrudan bağ kurularak okunmamalıdır. Abdülkuddûs Gengûhî’nin eser ve irşad çevresi, Sâbiriyye’nin sonraki Hindistan tarihindeki görünürlüğünü belirgin biçimde artırdı.
Nizâmiyye ile müşterek kök
Sâbir ile Nizâmeddin Evliyâ, Baba Ferîd’in iki büyük irşad hattının başında anılır. Nizâmiyye daha çok Delhi, Dekken ve büyük şehirlerde; Sâbiriyye ise Kalyar’dan başlayarak Panipat, Rudavli ve Gengûh çevrelerinde kurumsallaştı. Bununla birlikte iki kolun zikir, sohbet, hizmet, fakr ve misafir ağırlama eksenleri müşterek Çiştî mirasa dayanır.
Vefatı, dergâhı ve yaşayan hafıza
Alâeddin Ali Ahmed Sâbir 690/1291’de Kalyar’da vefat etti. Kabri bugün Pîrân Kalyar olarak bilinen yerleşimde, Roorkee ve Haridwar yakınındadır. Türbe ve çevresindeki yapılar şeyhin yaşadığı XIII. yüzyıl hankahıyla aynı tarihte oluşmuş tek bir yapı değildir; farklı dönemlerde büyüyen bir ziyaret külliyesidir. Yıllık urs merasimleri Sâbiriyye mensuplarının yanında geniş bir ziyaretçi topluluğunu buraya çeker.
Tasavvuf tarihindeki yeri
Sâbir’in önemi ayrıntıları kesin biçimde izlenebilen çok sayıda eser bırakmasından değil, Çiştiyye’nin Baba Ferîd sonrasındaki iki ana yayılma hattından birine adını vermesinden gelir. Onun şahsında sabır, riyâzet, inziva ve hizmet vurgusu öne çıkar; kolun fikrî ve kurumsal çehresi ise Şemseddin Türk, Ahmed Abdülhak Rudavlî, Abdülkuddûs Gengûhî ve sonraki Sâbirî şeyhler tarafından genişletilmiştir.